Αν έχεις περπατήσει έστω και μία φορά στα σοκάκια της Κωνσταντινούπολης, υπάρχει κάτι που πιθανότατα θυμάσαι τόσο έντονα όσο την Αγία Σοφία, το Μεγάλο Παζάρι ή τον Βόσπορο. Δεν είναι κάποιο μνημείο ούτε κάποια χαρακτηριστική μυρωδιά της πόλης. Είναι οι γάτες.
Τις συναντάς σχεδόν παντού. Μια γάτα κοιμάται πάνω σε ένα παλιό ξύλινο περβάζι, μια άλλη παρακολουθεί ατάραχη τον κόσμο από τα σκαλιά ενός τζαμιού, ενώ λίγα μέτρα πιο πέρα κάποιος έχει αφήσει ένα μπολ με νερό και τροφή δίπλα σε ένα δέντρο. Οι περαστικοί συνεχίζουν τον δρόμο τους σαν αυτή η εικόνα να αποτελεί το πιο φυσιολογικό πράγμα στον κόσμο.
Και πράγματι, για πολλούς κατοίκους της πόλης είναι.
Για τους περισσότερους επισκέπτες, όμως, γεννιέται σχεδόν αμέσως η ίδια απορία: γιατί υπάρχουν τόσες αδέσποτες γάτες στην Κωνσταντινούπολη; Γιατί μια μεγαλούπολη εκατομμυρίων κατοίκων φαίνεται να συνυπάρχει με τόσο μεγάλο αριθμό γατών που κυκλοφορούν ελεύθερες στις γειτονιές της;
Η εύκολη απάντηση είναι ότι οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης αγαπούν τις γάτες.
Η πραγματική απάντηση, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη και πολύ πιο ενδιαφέρουσα. Συνδέεται με τη μακραίωνη ιστορία της πόλης, τη ναυτιλία και το εμπόριο, την ανάγκη ελέγχου των τρωκτικών, την ισλαμική αντίληψη περί ευσπλαχνίας, την οθωμανική φιλανθρωπία και έναν ιδιαίτερο τρόπο συμβίωσης ανάμεσα στους ανθρώπους και στα ζώα του δρόμου.
Για να καταλάβουμε γιατί οι αδέσποτες γάτες στην Κωνσταντινούπολη αποτελούν ακόμη και σήμερα αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας της πόλης, πρέπει να ταξιδέψουμε αρκετούς αιώνες πίσω στον χρόνο.
Είναι πράγματι όλες τους αδέσποτες;
Ο όρος «αδέσποτη γάτα» συνήθως περιγράφει ένα ζώο που δεν έχει συγκεκριμένο κηδεμόνα και ζει στον δρόμο. Στην περίπτωση της Κωνσταντινούπολης, όμως, η εικόνα είναι συχνά πιο σύνθετη.
Πολλές από τις γάτες δεν ανήκουν σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, αλλά είναι γνωστές στους κατοίκους μιας γειτονιάς, στους καταστηματάρχες ή στους εργαζομένους μιας αγοράς. Κάποιος τους αφήνει τροφή, κάποιος άλλος νερό και, όταν αρρωστήσουν ή τραυματιστούν, ορισμένοι κάτοικοι αναλαμβάνουν να τις μεταφέρουν σε κτηνίατρο.
Γι’ αυτό συχνά περιγράφονται πιο σωστά ως γάτες της κοινότητας ή γάτες ελεύθερης διαβίωσης. Δεν είναι κατοικίδια με τη σύγχρονη έννοια, αλλά ούτε είναι πάντοτε εντελώς αφρόντιστες και αποκομμένες από τους ανθρώπους.
Αυτή η ενδιάμεση θέση, ανάμεσα στο σπίτι και στον δρόμο, αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της σχέσης της Κωνσταντινούπολης με τις γάτες της.
Οι γάτες υπήρχαν στην πόλη πολύ πριν από τους Οθωμανούς
Η σχέση της Κωνσταντινούπολης με τις γάτες δεν ξεκίνησε μετά την οθωμανική κατάκτηση του 1453. Οι γάτες ζούσαν στην πόλη ήδη κατά τη βυζαντινή περίοδο, όπως συνέβαινε και σε πολλά άλλα μεγάλα λιμάνια και αστικά κέντρα της Μεσογείου.
Η Κωνσταντινούπολη ήταν επί αιώνες μια πυκνοκατοικημένη αυτοκρατορική πρωτεύουσα, με λιμάνια, αποθήκες, αγορές, εργαστήρια και μεγάλες ποσότητες αποθηκευμένων τροφίμων. Όλα αυτά προσέλκυαν ποντίκια και αρουραίους, οι οποίοι μπορούσαν να καταστρέψουν σιτηρά, τρόφιμα, υφάσματα και άλλα πολύτιμα αγαθά.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι γάτες δεν ήταν απλώς ανεκτές. Ήταν χρήσιμες. Η παρουσία τους σε αποθήκες, λιμάνια, πλοία, εργαστήρια και σπίτια συνέβαλλε στον περιορισμό των τρωκτικών, σε μια εποχή κατά την οποία δεν υπήρχαν τα σύγχρονα μέσα καταπολέμησης τους.
Η οθωμανική περίοδος, επομένως, δεν έφερε τις γάτες για πρώτη φορά στην Κωνσταντινούπολη. Συνέβαλε όμως στη διαμόρφωση μιας ιδιαίτερης κοινωνικής και θρησκευτικής κουλτούρας γύρω από τη συνύπαρξη μαζί τους.
Όταν οι Ευρωπαίοι συνάντησαν μια διαφορετική πόλη
Από τον 16ο αιώνα και μετά, όλο και περισσότεροι Ευρωπαίοι διπλωμάτες, έμποροι και περιηγητές επισκέπτονταν την οθωμανική πρωτεύουσα και κατέγραφαν όσα έβλεπαν.
Πολλοί εντυπωσιάζονταν από τα επιβλητικά τζαμιά, τα παλάτια, τις πολύβουες αγορές και τη συνύπαρξη διαφορετικών λαών και θρησκευτικών κοινοτήτων. Στις περιγραφές τους εμφανίζονται επίσης γάτες που κινούνταν ελεύθερα μέσα στην πόλη και άνθρωποι που τους άφηναν τροφή ή νερό.
Για αρκετούς Ευρωπαίους επισκέπτες, η εικόνα μιας πόλης όπου τα ζώα του δρόμου δεν απομακρύνονταν συστηματικά αλλά αποτελούσαν μέρος της καθημερινής ζωής ήταν αξιοσημείωτη. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε ευρωπαϊκή πόλη κακομεταχειριζόταν τις γάτες ή ότι όλοι οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης τις φρόντιζαν με τον ίδιο τρόπο.
Η αντίθεση ανάμεσα σε μια «σκληρή Ευρώπη» και μια απολύτως φιλόζωη Οθωμανική Αυτοκρατορία θα ήταν υπερβολικά απλουστευτική. Εκείνο που φαίνεται, όμως, είναι ότι στην οθωμανική πρωτεύουσα είχε αναπτυχθεί μια ιδιαίτερη κουλτούρα ανοχής και καθημερινής φροντίδας για ορισμένα ζώα της πόλης.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν λάτρευε τις γάτες, τις σεβόταν
Σήμερα συχνά διαβάζουμε ότι οι γάτες θεωρούνταν ιερές στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ή ότι οι μουσουλμάνοι τις λάτρευαν. Οι διατυπώσεις αυτές δεν ανταποκρίνονται στην ιστορική πραγματικότητα.
Οι γάτες δεν λατρεύονταν και δεν είχαν θεϊκό ή ιερό χαρακτήρα. Δεν υπήρχε κάποια οθωμανική εκδοχή της αιγυπτιακής θεάς Μπαστέτ ούτε μια ενιαία θρησκευτική εντολή που να τοποθετούσε τις γάτες πάνω από τα υπόλοιπα ζώα.
Αυτό που υπήρχε ήταν μια βαθιά ριζωμένη ισλαμική αντίληψη ότι ο άνθρωπος οφείλει να δείχνει ευσπλαχνία απέναντι στα ζώα και ότι η κακομεταχείρισή τους αποτελεί ηθικά καταδικαστέα πράξη.
Στην ισλαμική παράδοση συναντάμε αφηγήσεις σύμφωνα με τις οποίες η συμπεριφορά ενός ανθρώπου απέναντι σε ένα ζώο έχει ηθική και θρησκευτική βαρύτητα. Είναι γνωστή η διήγηση για έναν άνθρωπο που έδωσε νερό σε έναν διψασμένο σκύλο και ανταμείφθηκε για την πράξη του, αλλά και εκείνη για μια γυναίκα που τιμωρήθηκε επειδή κράτησε μια γάτα περιορισμένη, χωρίς να την ταΐζει ή να την αφήνει να αναζητήσει μόνη της τροφή.
Οι αφηγήσεις αυτές δεν αφορούν αποκλειστικά τις γάτες. Εκφράζουν μια ευρύτερη αρχή ευθύνης και ελέους απέναντι στα ζωντανά πλάσματα. Μέσα σε αυτό το πολιτισμικό και θρησκευτικό πλαίσιο, οι γάτες μπορούσαν να αντιμετωπίζονται με συμπάθεια, ιδιαίτερα επειδή θεωρούνταν καθαρά και χρήσιμα ζώα.
Η ισλαμική παράδοση, λοιπόν, δεν δημιούργησε από μόνη της τη σχέση της πόλης με τις γάτες. Ενίσχυσε, όμως, μια ήδη υπάρχουσα πρακτική συνύπαρξης και της προσέδωσε ισχυρό ηθικό περιεχόμενο.
Η αλήθεια για τη γάτα του Προφήτη
Ίσως έχεις ακούσει την ιστορία σύμφωνα με την οποία ο Προφήτης Μωάμεθ βρήκε μια γάτα να κοιμάται πάνω στο μανίκι του. Αντί να την ξυπνήσει, λέγεται ότι προτίμησε να κόψει το ύφασμα του ρούχου του, ώστε να μπορέσει να σηκωθεί χωρίς να την ενοχλήσει.
Πρόκειται για μια πολύ όμορφη ιστορία, η οποία επαναλαμβάνεται συχνά σε βιβλία, άρθρα και μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Δεν προέρχεται, όμως, από τα παλαιότερα και πιο αξιόπιστα ισλαμικά κείμενα και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ιστορικά τεκμηριωμένο περιστατικό.
Το ίδιο ισχύει και για τη διαδεδομένη άποψη ότι ο Προφήτης είχε μια αγαπημένη γάτα που ονομαζόταν Μουέζα. Η συγκεκριμένη ονομασία και οι σχετικές ιστορίες δεν στηρίζονται στις βασικές πρώιμες πηγές της ισλαμικής παράδοσης.
Πιθανότερο είναι ότι αυτές οι αφηγήσεις διαμορφώθηκαν και διαδόθηκαν μεταγενέστερα ως συμβολικές ιστορίες καλοσύνης απέναντι στα ζώα.
Η αμφισβήτηση της ιστορικής τους ακρίβειας δεν σημαίνει ότι οι γάτες δεν είχαν θετική θέση στον μουσουλμανικό κόσμο. Σημαίνει απλώς ότι χρειάζεται να διακρίνουμε τη θρησκευτική παράδοση και τη λαϊκή αφήγηση από τα γεγονότα που μπορούν να τεκμηριωθούν ιστορικά.
Η πραγματική ιστορία της Κωνσταντινούπολης και των γατών της είναι ήδη αρκετά ενδιαφέρουσα, χωρίς να χρειάζεται να βασιστεί σε όμορφους μύθους.
Οι γάτες ήταν πολύ περισσότερα από αγαπημένα ζώα
Αν προσπαθήσουμε να δούμε την Κωνσταντινούπολη με τα μάτια ενός κατοίκου του 17ου ή του 18ου αιώνα, θα καταλάβουμε ότι η παρουσία των γατών δεν είχε μόνο συναισθηματική αξία. Είχε και πρακτική σημασία.
Η πόλη αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες εμπορικές πρωτεύουσες του κόσμου. Καθημερινά κατέφθαναν πλοία φορτωμένα με σιτηρά, όσπρια, αποξηραμένα τρόφιμα, μπαχαρικά, υφάσματα και εμπορεύματα από διαφορετικές περιοχές της αυτοκρατορίας και πέρα από αυτήν.
Οι αποθήκες, οι αγορές, οι μύλοι, τα αρτοποιεία, τα εργαστήρια και οι λιμενικές εγκαταστάσεις προσέλκυαν μεγάλους πληθυσμούς τρωκτικών. Τα ποντίκια και οι αρουραίοι δεν κατανάλωναν μόνο τρόφιμα, αλλά μπορούσαν να καταστρέψουν σακιά, υφάσματα, έγγραφα και πολύτιμα φορτία.
Οι γάτες αποτελούσαν έναν από τους φυσικούς τρόπους περιορισμού τους. Έμποροι, μυλωνάδες, τεχνίτες και ναυτικοί είχαν επομένως πρακτικούς λόγους να επιτρέπουν την παρουσία τους στους χώρους εργασίας τους.
Στα πλοία, οι γάτες προστάτευαν τα τρόφιμα και τα φορτία από τα τρωκτικά κατά τη διάρκεια μεγάλων ταξιδιών. Μέσα από τα εμπορικά και ναυτικά δίκτυα μπορούσαν επίσης να μετακινούνται από λιμάνι σε λιμάνι, ενισχύοντας τους πληθυσμούς τους στις μεγάλες παράκτιες πόλεις.
Η θέση τους στην Κωνσταντινούπολη, επομένως, δεν οφειλόταν αποκλειστικά στη συμπάθεια των ανθρώπων. Συνδεόταν και με την πραγματική αξία τους μέσα σε μια μεγάλη εμπορική και ναυτική μητρόπολη.
Μια πόλη που άφηνε χώρο και στα ζώα
Κατά την οθωμανική περίοδο, πολλές συνοικίες της Κωνσταντινούπολης οργανώνονταν γύρω από θρησκευτικά και κοινωφελή συγκροτήματα, αγορές, δημόσια λουτρά, αυλές, νεκροταφεία και δημόσιες πέτρινες βρύσες, γνωστές ως κρήνες.
Αυτοί οι χώροι, μαζί με τα στενά σοκάκια, τους κήπους, τα λιμάνια και τις ξύλινες κατασκευές της παλιάς πόλης, προσέφεραν στις γάτες καταφύγιο, σημεία ανάπαυσης και πρόσβαση σε τροφή και νερό.
Δεν πρέπει, βέβαια, να φανταστούμε την οθωμανική Κωνσταντινούπολη ως έναν ειδικά σχεδιασμένο παράδεισο για ζώα. Επρόκειτο για μια σύνθετη, πυκνοκατοικημένη πόλη, με φτώχεια, πυρκαγιές, επιδημίες, προβλήματα καθαριότητας και έντονες κοινωνικές ανισότητες.
Ωστόσο, η καθημερινή ζωή εξελισσόταν σε μεγάλο βαθμό σε κοινόχρηστους και ημιυπαίθριους χώρους, όπου η παρουσία ζώων ήταν συνηθισμένη. Οι γάτες κινούνταν ανάμεσα σε σπίτια, αγορές, αποθήκες και θρησκευτικά κτίρια χωρίς να ανήκουν απαραίτητα σε έναν μόνο άνθρωπο.
Μπορούσαν να τρέφονται από διαφορετικούς κατοίκους, να κοιμούνται σε μια αυλή και την επόμενη ημέρα να εμφανίζονται σε κάποιο κοντινό εργαστήριο. Με αυτή την έννοια, πολλές λειτουργούσαν ήδη ως γάτες της κοινότητας.
Ίσως αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της σχέσης τους με την πόλη. Οι περισσότερες γάτες δεν ήταν κατοικίδια με τη σύγχρονη έννοια. Ήταν ζώα της κοινότητας.
Τα βακούφια και η φροντίδα των ζώων
Ένα σημαντικό στοιχείο της οθωμανικής κοινωνικής οργάνωσης ήταν ο θεσμός των βακουφιών, γνωστών στα τουρκικά ως vakıf.
Τα βακούφια ήταν περιουσίες ή έσοδα που αφιερώνονταν σε έναν θρησκευτικό, φιλανθρωπικό ή κοινωφελή σκοπό. Μέσω αυτών χρηματοδοτούνταν τζαμιά, σχολεία, νοσοκομεία, βιβλιοθήκες, λουτρά, γέφυρες, κρήνες (δημόσιες βρύσες) και διάφορες μορφές κοινωνικής βοήθειας.
Σε ορισμένες σωζόμενες ιδρυτικές πράξεις και ιστορικές μαρτυρίες υπάρχουν και αρκετές που προβλέπουν τη φροντίδα των ζώων. Θα μπορούσαν, για παράδειγμα, να διατίθενται πόροι για την τροφή ζώων, τη φροντίδα άρρωστων ή εξαντλημένων ζώων εργασίας ή τη συντήρηση κατασκευών από τις οποίες μπορούσαν να πίνουν νερό.
Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή. Δεν μπορούμε να συμπεράνουμε ότι όλα τα βακούφια φρόντιζαν ζώα ή ότι υπήρχε σε ολόκληρη την αυτοκρατορία ένα ενιαίο και οργανωμένο σύστημα προστασίας των αδέσποτων γατών.
Οι σχετικές προβλέψεις φαίνεται ότι αφορούσαν συγκεκριμένα ιδρύματα και τοπικές πρωτοβουλίες. Επιπλέον, αρκετές δημοφιλείς ιστορίες που κυκλοφορούν σήμερα για υποτιθέμενα «ιδρύματα αποκλειστικά για γάτες» δεν τεκμηριώνονται πάντοτε με σαφή πρωτογενή στοιχεία.
Εκείνο που μπορούμε να πούμε με μεγαλύτερη ασφάλεια είναι ότι η μέριμνα για τα ζώα μπορούσε να ενταχθεί στην οθωμανική φιλανθρωπική παράδοση και να αποκτήσει, σε ορισμένες περιπτώσεις, οργανωμένη και διαρκή μορφή.
Η καλοσύνη θεωρούνταν μέρος της πίστης
Στην οθωμανική κοινωνία, η φιλανθρωπία δεν περιοριζόταν αποκλειστικά στη βοήθεια προς τους ανθρώπους. Η παροχή νερού, τροφής ή προστασίας σε ένα ζώο μπορούσε να θεωρηθεί πράξη ευσπλαχνίας και θρησκευτικής αρετής.
Αυτό βοηθά να εξηγηθεί γιατί κάτοικοι άφηναν τροφή έξω από τα σπίτια ή τα καταστήματά τους και γιατί οι δημόσιες κρήνες χρησιμοποιούνταν όχι μόνο από ανθρώπους αλλά και από ζώα.
Φυσικά, δεν αγαπούσαν όλοι τις γάτες ούτε τις αντιμετώπιζαν όλοι με την ίδια φροντίδα. Καμία κοινωνία δεν είναι ενιαία και δεν πρέπει να εξιδανικεύεται το παρελθόν. Θα υπήρχαν αδιαφορία, φόβος, ενόχληση και κακομεταχείριση, όπως σε κάθε εποχή.
Η γενικότερη πολιτισμική και θρησκευτική στάση, όμως, μπορούσε να λειτουργήσει υπέρ της ανοχής και της προστασίας τους. Σε συνδυασμό με τη χρησιμότητά τους απέναντι στα τρωκτικά και με τη μορφή της παλιάς πόλης, δημιουργήθηκε ένα περιβάλλον στο οποίο οι γάτες μπορούσαν να παραμένουν ορατό μέρος της καθημερινής ζωής.
Μια παράδοση που επιβίωσε μετά την αυτοκρατορία
Με τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας άλλαξαν το πολιτικό σύστημα, οι θεσμοί, η κοινωνία και η ίδια η μορφή της πόλης.
Η Κωνσταντινούπολη επεκτάθηκε, εκσυγχρονίστηκε και μετατράπηκε σε μια τεράστια μητρόπολη. Παλιά ξύλινα σπίτια και γειτονιές εξαφανίστηκαν, νέοι δρόμοι και πολυκατοικίες κατασκευάστηκαν και εκατομμύρια νέοι κάτοικοι εγκαταστάθηκαν στην πόλη.
Η συνήθεια να φροντίζουν τις γάτες, ωστόσο, δεν χάθηκε.
Σε πολλές γειτονιές οι κάτοικοι εξακολούθησαν να αφήνουν τροφή και νερό, να αναγνωρίζουν τις γάτες που ζούσαν κοντά τους και να τις θεωρούν μέρος του οικείου περιβάλλοντος. Η φροντίδα τους συνέχισε να λειτουργεί συχνά άτυπα και συλλογικά, χωρίς μία γάτα να ανήκει απαραίτητα σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο.
Αυτή η συνέχεια δεν σημαίνει ότι η σχέση παρέμεινε ακριβώς ίδια μέσα στους αιώνες. Η σημερινή φροντίδα επηρεάζεται και από τη σύγχρονη φιλοζωία, την κτηνιατρική, τα κοινωνικά δίκτυα, τις εθελοντικές οργανώσεις και τις δημοτικές υπηρεσίες.
Παρόλα αυτά, η ιδέα ότι οι γάτες του δρόμου ανήκουν κατά κάποιον τρόπο στη γειτονιά φαίνεται να συνδέει το παρελθόν με το παρόν.
Η σύγχρονη Κωνσταντινούπολη εξακολουθεί να ζει μαζί με τις γάτες
Όποιος επισκεφθεί σήμερα την Κωνσταντινούπολη θα διαπιστώσει ότι η παρουσία των γατών δεν αποτελεί απλώς μια τουριστική εικόνα.
Σε πολλές συνοικίες υπάρχουν μπολ με νερό και τροφή έξω από σπίτια και καταστήματα, μικρά ξύλινα ή πλαστικά καταφύγια και αυτοσχέδιοι χώροι σίτισης σε πάρκα και πεζοδρόμια. Σε ορισμένες περιπτώσεις, δήμοι ή τοπικές κοινότητες τοποθετούν κατασκευές που προσφέρουν προστασία από τη βροχή και το κρύο.
Πολλοί κάτοικοι γνωρίζουν τις γάτες της γειτονιάς τους μία προς μία. Τους δίνουν ονόματα, παρακολουθούν την υγεία τους, τις μεταφέρουν στον κτηνίατρο όταν χρειάζεται και οργανώνουν στειρώσεις ή υιοθεσίες.
Δεν πρέπει, ωστόσο, να δημιουργείται η εντύπωση ότι όλες οι γάτες της Κωνσταντινούπολης ζουν προστατευμένες και ασφαλείς. Η ζωή στον δρόμο περιλαμβάνει ασθένειες, παράσιτα, τραυματισμούς, τροχαία ατυχήματα, ακραίες καιρικές συνθήκες, ανεπαρκή διατροφή και συνεχή έκθεση σε κινδύνους.
Επιπλέον, η σίτιση από μόνη της δεν αποτελεί ολοκληρωμένη διαχείριση ενός πληθυσμού γατών. Χρειάζονται συστηματικές στειρώσεις, εμβολιασμοί, κτηνιατρική περίθαλψη, καταγραφή και υπεύθυνη αντιμετώπιση των εγκαταλείψεων.
Η ιδιαίτερη κουλτούρα φροντίδας της Κωνσταντινούπολης είναι σημαντική, αλλά δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να εξωραΐσει τις πραγματικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι γάτες ελεύθερης διαβίωσης.
Ένας πολιτισμός που έγινε γνωστός σε ολόκληρο τον κόσμο
Τις τελευταίες δεκαετίες, η σχέση της Κωνσταντινούπολης με τις γάτες έγινε γνωστή πολύ πέρα από τα σύνορα της Τουρκίας. Φωτογραφίες με γάτες σε τζαμιά, βιβλιοπωλεία, αγορές και καφέ διαδίδονται συνεχώς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ορισμένες γάτες απέκτησαν ακόμη και διεθνή φήμη, μετατρεπόμενες σε σύμβολα συγκεκριμένων γειτονιών.
Σημαντικό ρόλο έπαιξε και το ντοκιμαντέρ «Kedi», το οποίο κυκλοφόρησε αρχικά το 2016 και ακολούθησε τη ζωή επτά γατών της Κωνσταντινούπολης και των ανθρώπων που τις φρόντιζαν.
Το ντοκιμαντέρ δεν παρουσίασε τις γάτες απλώς ως αξιοθέατο. Μέσα από τις ιστορίες τους ανέδειξε τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο μπορούν να συνδέονται με διαφορετικούς ανθρώπους, διατηρώντας ταυτόχρονα την ανεξαρτησία τους.
Η διεθνής δημοτικότητα αυτής της εικόνας, βέβαια, μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε εξιδανίκευση. Η Κωνσταντινούπολη δεν είναι μια πόλη χωρίς εγκαταλείψεις, ασθένειες ή ζώα που υποφέρουν. Αυτό που την κάνει ιδιαίτερη είναι κυρίως η ευρεία κοινωνική αποδοχή της παρουσίας των γατών στον δημόσιο χώρο.
Τι μπορούμε να μάθουμε από αυτή την ιστορία;
Η ιστορία των αδέσποτων γατών στην Κωνσταντινούπολη δεν μας διδάσκει ότι μια κοινωνία πρέπει απλώς να αφήνει τις γάτες να πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα. Ούτε ότι η αγάπη και η προσφορά τροφής αρκούν από μόνες τους για να εξασφαλίσουν την ευζωία τους.
Μας δείχνει, όμως, ότι η σχέση μιας πόλης με τα ζώα της δεν καθορίζεται μόνο από νόμους και δημοτικές υπηρεσίες. Καθορίζεται επίσης από τις καθημερινές αντιλήψεις των ανθρώπων, από όσα θεωρούν φυσιολογικά και από τον βαθμό στον οποίο αισθάνονται υπεύθυνοι για τα ζωντανά πλάσματα που μοιράζονται τον ίδιο χώρο.
Όταν μια γάτα θεωρείται μέρος της γειτονιάς και όχι ένα άχρηστο ή ανεπιθύμητο ζώο, είναι πιθανότερο κάποιος να της προσφέρει νερό, να παρατηρήσει ότι τραυματίστηκε ή να αναζητήσει βοήθεια όταν αρρωστήσει.
Αυτή η κουλτούρα συνύπαρξης, όμως, πρέπει να συνοδεύεται από υπεύθυνη διαχείριση: στειρώσεις, κτηνιατρική περίθαλψη, πρόληψη των εγκαταλείψεων και ενημέρωση των πολιτών.
Η Κωνσταντινούπολη δεν αποτελεί παράδεισο για τις γάτες. Αποτελεί, όμως, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο η ιστορία, η θρησκεία, η οικονομία και οι καθημερινές συνήθειες μπορούν να διαμορφώσουν τη σχέση μιας ολόκληρης πόλης με τα ζώα της.
Μια ιστορία αιώνων πίσω από μια καθημερινή εικόνα
Αν κάποια στιγμή βρεθείς στην Κωνσταντινούπολη και δεις μια γάτα να κοιμάται αμέριμνη στα σκαλιά ενός τζαμιού ή να λιάζεται έξω από ένα μικρό καφενείο, ίσως πλέον να τη δεις με διαφορετικά μάτια.
Πίσω από αυτή τη φαινομενικά απλή εικόνα κρύβεται μια μακρά ιστορία. Μια ιστορία που δεν ξεκινά αποκλειστικά από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά από τον χαρακτήρα της Κωνσταντινούπολης ως μεγάλης αυτοκρατορικής, εμπορικής και ναυτικής πόλης.
Κατά την οθωμανική περίοδο, η χρησιμότητα των γατών συνδυάστηκε με την ισλαμική ηθική της ευσπλαχνίας, τις φιλανθρωπικές πρακτικές και έναν τρόπο ζωής στον οποίο άνθρωποι και ζώα μοιράζονταν μεγάλο μέρος του δημόσιου χώρου.
Η σημερινή εικόνα δεν αποτελεί αυτούσια επιβίωση του παρελθόντος. Είναι το αποτέλεσμα μιας παράδοσης που εξελίχθηκε, προσαρμόστηκε στη σύγχρονη πόλη και ενισχύθηκε από νέες μορφές φιλοζωίας και εθελοντισμού.
Ίσως τελικά αυτό να είναι το πραγματικό μυστικό της Κωνσταντινούπολης. Όχι ότι οι γάτες διάλεξαν απλώς την πόλη. Αλλά ότι, μέσα στους αιώνες, οι άνθρωποι της έμαθαν να συνυπάρχουν μαζί τους.
