Στα ομιχλώδη Υψίπεδα της Σκωτίας, ανάμεσα σε βουνά, λίμνες και μικρά πέτρινα χωριά, γεννήθηκαν αμέτρητες ιστορίες για νεράιδες, πνεύματα και πλάσματα που υποτίθεται ότι κινούνταν ανάμεσα στον ανθρώπινο και στον υπερφυσικό κόσμο. Ανάμεσά τους υπήρχε και μια γάτα που, σύμφωνα με τις παλιές αφηγήσεις, δεν έμοιαζε με καμία άλλη.
Ήταν μαύρη, ασυνήθιστα μεγάλη και είχε ένα μικρό λευκό σημάδι στο στήθος. Μερικοί έλεγαν ότι ήταν μια νεράιδα με μορφή γάτας. Άλλοι πίστευαν ότι ήταν μια μάγισσα που είχε αποκτήσει την ικανότητα να μεταμορφώνεται. Υπήρχαν όμως και εκείνοι που φοβούνταν κάτι ακόμη πιο σκοτεινό: ότι αυτή η παράξενη γάτα μπορούσε να πλησιάσει έναν νεκρό και να αρπάξει την ψυχή του πριν από την ταφή.
Το όνομά της ήταν Cat Sìth, δηλαδή «γάτα των νεράιδων».
Η Cat Sìth δεν ανήκει σε έναν συγκεκριμένο μύθο με αρχή, μέση και τέλος. Δεν υπάρχει μία ενιαία ιστορία που να εξηγεί ακριβώς ποια ήταν ή από πού προερχόταν. Η μορφή της εμφανίζεται μέσα σε διάφορες παραδόσεις και λαϊκές αφηγήσεις, κυρίως από τη Σκωτία και σε μικρότερο βαθμό από την Ιρλανδία.
Σε κάποιες ιστορίες παρουσιαζόταν ως επικίνδυνο πνεύμα. Σε άλλες μπορούσε να προσφέρει προστασία ή καλοτυχία, αρκεί οι άνθρωποι να της φέρονταν με σεβασμό. Αυτό ακριβώς κάνει τον μύθο της τόσο ενδιαφέροντα. Η Cat Sìth δεν ήταν απλώς ένα «κακό τέρας». Ήταν ένα πλάσμα απρόβλεπτο, που μπορούσε να βοηθήσει ή να βλάψει, ανάλογα με το πώς θα το αντιμετώπιζαν.
Τι σημαίνει το όνομα Cat Sìth;
Το όνομα Cat Sìth προέρχεται από τη σκωτσέζικη γαελική παράδοση και αποδίδεται συνήθως ως «γάτα των νεράιδων» ή «νεραϊδόγατα». Η λέξη sìth συνδέεται με τον κόσμο των νεράιδων και των υπερφυσικών πλασμάτων που, σύμφωνα με τις παλιές γαελικές δοξασίες, κατοικούσαν σε λόφους, σπηλιές και απομονωμένα μέρη και εμφανίζονταν μόνο περιστασιακά στους ανθρώπους.
Οι νεράιδες αυτές δεν έμοιαζαν με τις μικρές, καλοσυνάτες μορφές των σύγχρονων παιδικών ιστοριών. Περιγράφονταν ως ισχυρά και απρόβλεπτα πλάσματα, που μπορούσαν να βοηθήσουν έναν άνθρωπο, αλλά και να τον τιμωρήσουν αν ένιωθαν ότι τις είχε προσβάλει ή αγνοήσει. Η Cat Sìth φαίνεται να κουβαλά ακριβώς αυτή τη διπλή φύση, δεν ήταν απόλυτα καλή ούτε απόλυτα κακή, αλλά ένα πλάσμα που απαιτούσε προσοχή και σεβασμό.
Πώς περιέγραφαν τη νεραϊδόγατα;
Στις περισσότερες αφηγήσεις, η Cat Sìth περιγράφεται ως μια μαύρη γάτα πολύ μεγαλύτερη από το συνηθισμένο. Ορισμένοι έλεγαν ότι είχε σχεδόν το μέγεθος σκύλου. Το σώμα της ήταν ολόμαυρο, εκτός από ένα λευκό σημάδι στο στήθος, το οποίο θεωρούνταν το βασικό χαρακτηριστικό που την ξεχώριζε από μια απλή μαύρη γάτα.
Δεν περιγραφόταν απαραίτητα ως παραμορφωμένη ή τρομακτική. Αντίθετα, έμοιαζε αρκετά με μια κανονική γάτα. Αυτή η ομοιότητα ίσως έκανε τον μύθο ακόμη πιο ανησυχητικό. Δεν υπήρχε πάντα κάτι εμφανές που να προειδοποιεί τον άνθρωπο ότι το ζώο που στεκόταν μπροστά του δεν ήταν αυτό που φαινόταν.
Ορισμένες σύγχρονες αφηγήσεις αναφέρουν ότι η Cat Sìth περπατούσε κανονικά στα τέσσερα όταν την παρακολουθούσαν, αλλά σηκωνόταν στα πίσω πόδια μόλις πίστευε ότι κανείς δεν την έβλεπε. Η λεπτομέρεια αυτή δεν εμφανίζεται σε όλες τις παλιές καταγραφές, επομένως μάλλον αποτελεί μία από τις πολλές μεταγενέστερες παραλλαγές του θρύλου.
Σε κάθε περίπτωση, η εικόνα παραμένει δυνατή, μια μεγάλη μαύρη γάτα, μόνη μέσα στη νύχτα, να παρακολουθεί σιωπηλά τους ανθρώπους και να γνωρίζει περισσότερα από όσα φανερώνει.
Ήταν η Cat Sìth νεράιδα ή μεταμορφωμένη μάγισσα;
Δεν συμφωνούσαν όλοι για το τι ακριβώς ήταν η Cat Sìth. Σε κάποιες ιστορίες εμφανιζόταν ως νεράιδα που είχε από τη φύση της τη μορφή γάτας. Σε άλλες, όμως, θεωρούνταν μια μάγισσα που μπορούσε να μεταμορφωθεί.
Σύμφωνα με μια ιδιαίτερα διαδεδομένη εκδοχή, μια μάγισσα μπορούσε να πάρει τη μορφή γάτας μέχρι και εννέα φορές. Αν μεταμορφωνόταν για ένατη φορά, υπήρχε ο κίνδυνος να παραμείνει παγιδευμένη για πάντα στο σώμα της γάτας.
Η ιστορία αυτή συχνά συνδέεται με την παλιά δοξασία ότι οι γάτες έχουν εννέα ζωές. Δεν γνωρίζουμε, όμως, αν η μία παράδοση δημιούργησε την άλλη. Ο αριθμός εννέα εμφανίζεται συχνά σε ευρωπαϊκές ιστορίες, μύθους και τελετουργίες και είχε από μόνος του μια ιδιαίτερη, σχεδόν μαγική σημασία.
Η ιδέα μιας μάγισσας που μεταμορφώνεται σε γάτα δεν συναντάται μόνο στη Σκωτία. Σε αρκετές περιοχές της Ευρώπης οι γάτες, και ιδιαίτερα οι μαύρες, συνδέθηκαν με μάγισσες, μαγεία και πνεύματα.
Η Cat Sìth, όμως, δεν ήταν απλώς ακόμη μία «γάτα μάγισσας». Αποτελούσε μια ξεχωριστή μορφή της γαελικής παράδοσης, με τα δικά της χαρακτηριστικά και τις δικές της ιστορίες.
Η γάτα που μπορούσε να κλέψει την ψυχή
Η πιο σκοτεινή δοξασία γύρω από τη Cat Sìth συνδεόταν με τον θάνατο. Στο παρελθόν, όταν κάποιος πέθαινε, το σώμα του μπορούσε να παραμείνει μέσα στο σπίτι για κάποιο διάστημα πριν από την ταφή. Οι συγγενείς και οι φίλοι συγκεντρώνονταν στον χώρο και έμεναν ξύπνιοι κατά τη διάρκεια της νύχτας, σε μια αγρυπνία δίπλα στον νεκρό.
Σύμφωνα με ορισμένες λαϊκές αφηγήσεις, υπήρχε ο φόβος ότι μια γάτα θα μπορούσε να περάσει πάνω από το σώμα και να κλέψει την ψυχή του νεκρού. Η Cat Sìth θεωρούνταν ιδιαίτερα επικίνδυνη, επειδή πίστευαν ότι μπορούσε να αρπάξει την ψυχή πριν εκείνη προλάβει να περάσει στον επόμενο κόσμο.
Για να κρατήσουν τις γάτες μακριά, οι άνθρωποι προσπαθούσαν να δημιουργούν θόρυβο, να παίζουν μουσική ή να παραμένουν διαρκώς σε εγρήγορση. Σε ορισμένες αφηγήσεις αναφέρεται ακόμη ότι απέφευγαν να ανάψουν φωτιά κοντά στο σώμα, επειδή η ζεστασιά ίσως προσέλκυε μια γάτα.
Βέβαια, οι αγρυπνίες δίπλα στον νεκρό δεν υπήρχαν μόνο εξαιτίας αυτού του φόβου. Είχαν θρησκευτική, κοινωνική και πρακτική σημασία. Ο θρύλος της Cat Sìth ήταν απλώς ένα μέρος ενός πολύ ευρύτερου συνόλου αντιλήψεων για τον θάνατο, την ψυχή και όσα πίστευαν ότι συνέβαιναν πριν από την ταφή.
Παρόλα αυτά, η εικόνα μιας μαύρης γάτας που πλησιάζει αθόρυβα μέσα στη νύχτα ήταν αρκετή για να ενισχύσει τον φόβο και να περάσει από γενιά σε γενιά.
Η Cat Sìth και το Samhain
Η Cat Sìth συνδέθηκε επίσης με το Samhain, την παλιά γαελική γιορτή που σηματοδοτούσε το τέλος της συγκομιδής και την αρχή του χειμώνα. Το Samhain γιορταζόταν γύρω από τη νύχτα της 31ης Οκτωβρίου και θεωρούνταν μια περίοδος κατά την οποία τα σύνορα ανάμεσα στον κόσμο των ανθρώπων και στον κόσμο των πνευμάτων γίνονταν πιο αδύναμα.
Σύμφωνα με μια γνωστή παράδοση, οι οικογένειες άφηναν έξω από το σπίτι ένα πιατάκι με γάλα για τη Cat Sìth. Αν η γάτα δεχόταν την προσφορά, πίστευαν ότι θα ευλογούσε το σπίτι. Αν δεν έβρισκε τίποτα, μπορούσε να θυμώσει και να προκαλέσει προβλήματα στην οικογένεια ή στα ζώα της.
Δεν γνωρίζουμε αν το έθιμο αυτό εφαρμοζόταν παντού ή αν ήταν μια τοπική παράδοση που αργότερα συνδέθηκε πιο στενά με τη Cat Sìth. Ταιριάζει, πάντως, με την ευρύτερη γαελική συνήθεια να αφήνουν μικρές προσφορές για τις νεράιδες και τα πνεύματα.
Οι άνθρωποι δεν προσπαθούσαν πάντα να διώξουν το υπερφυσικό. Μερικές φορές θεωρούσαν πιο συνετό να το κατευνάσουν. Ένα μικρό πιατάκι με γάλα ίσως αρκούσε για να περάσει η παράξενη επισκέπτρια από το σπίτι χωρίς να προκαλέσει κακό.
Ο βασιλιάς των γατών
Με τη Cat Sìth συνδέεται συχνά και η ιστορία του «Βασιλιά των γατών», μια παλιά βρετανική λαϊκή αφήγηση που εμφανίζεται σε διαφορετικές παραλλαγές.
Σε μία από τις πιο γνωστές εκδοχές, ένας άνδρας επιστρέφει στο σπίτι του και διηγείται ότι είδε μια πομπή από μαύρες γάτες. Οι γάτες μετέφεραν ένα μικρό φέρετρο και μία από αυτές του ζήτησε να μεταφέρει ένα μήνυμα σε κάποιον με το όνομα Τομ.
Όσο ο άνδρας αφηγείται όσα είδε, η γάτα του σπιτιού κάθεται ήσυχη κοντά στη φωτιά. Μόλις όμως ακούει το μήνυμα, σηκώνεται και ανακοινώνει με ανθρώπινη φωνή ότι, αφού ο προηγούμενος βασιλιάς πέθανε, εκείνη είναι πλέον ο νέος βασιλιάς των γατών. Έπειτα εξαφανίζεται και δεν επιστρέφει ποτέ.
Η ιστορία αυτή δεν αφορά πάντοτε ξεκάθαρα τη Cat Sìth. Παρόλα αυτά, η εικόνα μιας μεγάλης μαύρης γάτας που ανήκει σε έναν κρυφό, οργανωμένο κόσμο οδήγησε πολλούς να συνδέσουν τις δύο παραδόσεις.
Αυτό που κάνει την ιστορία τόσο γοητευτική είναι η ιδέα ότι μια φαινομενικά συνηθισμένη γάτα μπορεί να έχει μια ολόκληρη ζωή την οποία οι άνθρωποι αγνοούν. Μπορεί να κοιμάται κοντά στη φωτιά και να τρώει από το ίδιο μπολ κάθε μέρα, αλλά κάπου έξω από το σπίτι να έχει τη δική της κοινωνία, τους δικούς της κανόνες και ίσως ακόμη και έναν βασιλιά.
Μήπως ο μύθος της Cat Sìth βασίστηκε σε πραγματικές γάτες;
Όπως συμβαίνει με πολλούς μύθους, είναι πιθανό και η μορφή της Cat Sìth να επηρεάστηκε από πραγματικά ζώα.
Η σκωτσέζικη αγριόγατα είναι πιο δυνατή και συχνά μεγαλύτερη από μια συνηθισμένη οικόσιτη γάτα. Ζούσε σε απομονωμένες περιοχές και η ξαφνική εμφάνισή της, ιδιαίτερα μέσα στη νύχτα ή στην ομίχλη, θα μπορούσε εύκολα να εντυπωσιάσει ή να τρομάξει κάποιον.
Υπάρχουν επίσης οι γάτες Kellas, υβρίδια που προέρχονται από διασταυρώσεις σκωτσέζικων αγριόγατων με οικόσιτες γάτες. Ορισμένες είναι μαύρες, μεγαλύτερες από τις συνηθισμένες γάτες και μπορεί να έχουν ένα μικρό λευκό σημάδι στο στήθος. Η ομοιότητα με τις περιγραφές της Cat Sìth είναι πράγματι εντυπωσιακή. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι οι γάτες Kellas δημιούργησαν τον μύθο. Οι λαϊκές ιστορίες είναι πολύ παλαιότερες από τη σύγχρονη αναγνώριση αυτών των υβριδίων. Είναι πιο πιθανό ότι πραγματικές συναντήσεις με μεγάλες, άγριες ή σκουρόχρωμες γάτες βοήθησαν τον θρύλο να μοιάζει αληθινός και να παραμένει ζωντανός.
Οι μύθοι συνήθως δεν γεννιούνται από ένα μόνο περιστατικό. Δημιουργούνται σταδιακά, μέσα από φόβους, πραγματικές παρατηρήσεις και ιστορίες που αλλάζουν λίγο κάθε φορά που κάποιος τις αφηγείται ξανά.
Γιατί η Cat Sìth ήταν μαύρη;
Το μαύρο χρώμα συνδέθηκε σε πολλές ευρωπαϊκές παραδόσεις με τη νύχτα, το άγνωστο και τον κόσμο των πνευμάτων. Μια μαύρη γάτα μπορεί να γίνει σχεδόν αόρατη στο σκοτάδι. Μερικές φορές διακρίνονται μόνο τα μάτια της ή το περίγραμμα του σώματός της.
Για έναν άνθρωπο που περπατούσε μέσα στη νύχτα χωρίς ηλεκτρικό φωτισμό, η ξαφνική εμφάνιση μιας μεγάλης μαύρης γάτας θα μπορούσε να είναι πραγματικά ανατριχιαστική. Αν το ζώο στεκόταν ακίνητο και τον παρακολουθούσε, δεν χρειαζόταν πολύ για να αρχίσει η φαντασία να συμπληρώνει όσα δεν μπορούσε να δει καθαρά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι μαύρες γάτες θεωρούνταν παντού κακό σημάδι. Ακόμη και στη Βρετανία, ο συμβολισμός τους άλλαζε από περιοχή σε περιοχή. Σε ορισμένα μέρη συνδέονταν με την ατυχία, ενώ σε άλλα θεωρούνταν σύμβολα προστασίας, ευημερίας ή καλής τύχης.
Η Cat Sìth φαίνεται να συγκεντρώνει και τις δύο αυτές πλευρές. Μπορούσε να κλέψει μια ψυχή, αλλά μπορούσε και να προστατεύσει ένα σπίτι αν δεχόταν μια προσφορά. Δεν ήταν απλώς μια κακή μαύρη γάτα. Ήταν ένα υπερφυσικό πλάσμα που έπρεπε να αντιμετωπίζεται με σεβασμό.
Μια γάτα ανάμεσα σε δύο κόσμους
Ο θρύλος της Cat Sìth δεν μας δείχνει μόνο τι πίστευαν οι άνθρωποι για τις μαύρες γάτες. Μας δείχνει και πώς αντιλαμβάνονταν γενικότερα τη φύση της γάτας.
Η γάτα ζει μέσα στο σπίτι, αλλά δεν χάνει ποτέ εντελώς την ανεξαρτησία της. Μπορεί να περνά ώρες δίπλα στον άνθρωπο και λίγο αργότερα να εξαφανίζεται μέσα στη νύχτα. Κινείται χωρίς θόρυβο, βλέπει καλύτερα στο σκοτάδι και ακούει ήχους που εμείς δεν αντιλαμβανόμαστε. Μπορεί να κοιτάζει επίμονα ένα σημείο που στα ανθρώπινα μάτια φαίνεται εντελώς άδειο.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτές οι συμπεριφορές έχουν φυσικές εξηγήσεις. Για τους ανθρώπους παλαιότερων εποχών, όμως, μπορούσαν εύκολα να σημαίνουν ότι η γάτα έβλεπε ή άκουγε κάτι από έναν κόσμο που παρέμενε κρυμμένος για τους ίδιους.
Ίσως για αυτό η Cat Sìth δεν περιγράφηκε ως ένα εντελώς ξένο τέρας. Παρέμεινε γάτα. Μια πιο μεγάλη, πιο σκοτεινή και πιο μυστηριώδης γάτα, αλλά πάντοτε αναγνωρίσιμη.
Και ίσως αυτό να έκανε τον θρύλο τόσο δυνατό. Η Cat Sìth δεν χρειαζόταν να κρύβεται μόνο στα βουνά και στις λίμνες της Σκωτίας. Θα μπορούσε να βρίσκεται πολύ πιο κοντά. Ίσως ακόμη και δίπλα στη φωτιά ενός σπιτιού, ήσυχη και φαινομενικά συνηθισμένη, περιμένοντας απλώς τη στιγμή που θα αποκάλυπτε ποια ήταν πραγματικά.
Πηγές:
- Campbell, John Gregorson. Superstitions of the Highlands & Islands of Scotland. Glasgow: James MacLehose and Sons, 1900.
- Carmichael, Alexander. Carmina Gadelica: Hymns and Incantations, Vol. II. Edinburgh and London, 1900.
- Hartland, Edwin Sidney, ed. English Fairy and Other Folk Tales. London: Walter Scott, 1890.
