Όταν μιλάμε για γάτες στην αρχαιότητα, το μυαλό μας πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στην αρχαία Αίγυπτο. Στις θεές με αιλουροειδή μορφή, στις μούμιες γατών, στους ναούς, στις τελετουργίες και σε έναν πολιτισμό που έδωσε στη γάτα μια θέση σχεδόν ιερή. Αν όμως περάσουμε από τις όχθες του Νείλου στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, η εικόνα αλλάζει αρκετά.
Οι γάτες στην Αρχαία Ελλάδα δεν είχαν την ίδια θέση που είχαν στην Αίγυπτο. Δεν φαίνεται να λατρεύτηκαν με τον ίδιο τρόπο, ούτε να κατείχαν μια τόσο κεντρική θέση στη θρησκεία και στην καθημερινή ζωή. Αυτό δεν σημαίνει ότι ήταν άγνωστες. Σημαίνει όμως ότι η σχέση των αρχαίων Ελλήνων με τη γάτα ήταν πιο διακριτική, πιο αργή και πολύ λιγότερο εντυπωσιακή απ’ όσο συχνά φανταζόμαστε.
Πριν από τη γάτα: ο πρώτος κυνηγός των τρωκτικών
Σήμερα θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο ότι η γάτα είναι το ζώο που συνδέεται με το σπίτι, την αποθήκη, το σιτάρι, τα ποντίκια και τη σιωπηλή παρουσία δίπλα στον άνθρωπο. Στην αρχαία Ελλάδα, όμως, αυτόν τον ρόλο δεν τον είχε εξαρχής η γάτα. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, το ζώο που φαίνεται να συνδεόταν περισσότερο με τον έλεγχο των τρωκτικών ήταν η νυφίτσα ή κάποιο συγγενικό μικρό σαρκοφάγο, αυτό που οι αρχαίοι αποκαλούσαν συχνά «γαλῆ». Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι φαίνεται πως χρησιμοποιούσαν νυφίτσες, ακόμη και φίδια μέσα ή γύρω από τα σπίτια τους για την αντιμετώπιση ποντικών, πριν η οικόσιτη γάτα πάρει σταδιακά αυτόν τον ρόλο.
Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό σημείο για να καταλάβουμε σωστά το θέμα. Η γάτα δεν μπήκε από την αρχή στον ελληνικό κόσμο ως το αγαπημένο κατοικίδιο που ξέρουμε σήμερα. Ήρθε σταδιακά, πιθανότατα μέσα από επαφές, εμπόριο και μετακινήσεις στον μεσογειακό χώρο. Οι αρχαιολογικές και γενετικές μελέτες δείχνουν ότι η διασπορά της οικόσιτης γάτας συνδέεται έντονα με τη Βόρεια Αφρική, την Αίγυπτο, τη ναυσιπλοΐα και αργότερα τη ρωμαϊκή εξάπλωση.
Οι Έλληνες γνώριζαν τις γάτες, αλλά κυρίως μέσα από την Αίγυπτο
Ένας από τους πιο γνωστούς αρχαίους Έλληνες που μιλά για τις γάτες είναι ο Ηρόδοτος. Όταν περιγράφει την Αίγυπτο, αναφέρεται στην ιδιαίτερη θέση που είχαν εκεί οι γάτες και στα έθιμα που σχετίζονταν με αυτές. Το σημαντικό εδώ είναι ότι ο Ηρόδοτος δεν περιγράφει μια ελληνική πρακτική, αλλά μια αιγυπτιακή πραγματικότητα που του προκαλεί ενδιαφέρον ως παρατηρητή ενός άλλου πολιτισμού.
Αυτό μας δείχνει κάτι πολύ ουσιαστικό. Για τους Έλληνες, η γάτα ήταν σε μεγάλο βαθμό συνδεδεμένη με την Αίγυπτο. Ήταν ένα ζώο γνωστό, αλλά όχι απαραίτητα βαθιά ενσωματωμένο στην ελληνική καθημερινότητα των παλαιότερων αιώνων. Η Αίγυπτος είχε ήδη αναπτύξει έναν ισχυρό συμβολισμό γύρω από τη γάτα, ενώ στην Ελλάδα η γάτα παρέμενε περισσότερο ένα ζώο που εμφανιζόταν σταδιακά και χωρίς την ίδια θρησκευτική βαρύτητα.
Υπήρχαν γάτες στα αρχαία ελληνικά σπίτια;
Πιθανότατα ναι, αλλά όχι με τον τρόπο που φανταζόμαστε σήμερα. Δεν έχουμε καθαρή εικόνα μαζικής παρουσίας γατών στα ελληνικά σπίτια της αρχαιότητας, όπως έχουμε αργότερα για τον ρωμαϊκό κόσμο. Στην ελληνική τέχνη οι γάτες αρχίζουν να εμφανίζονται από τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ., όμως οι απεικονίσεις δεν είναι πάντα εύκολο να ερμηνευτούν. Δεν είναι πάντα σαφές αν βλέπουμε οικόσιτη γάτα, άγριο αιλουροειδές ή κάποιο άλλο μικρό σαρκοφάγο ζώο.
Μια πρόσφατη μελέτη αρχαίων γονιδιωμάτων, δημοσιευμένη στο περιοδικό Science, βοηθά να τοποθετήσουμε αυτές τις απεικονίσεις στη σωστή τους διάσταση. Σύμφωνα με τα ευρήματα της, τα παλαιότερα γονιδιώματα οικόσιτης γάτας που έχουν εντοπιστεί στην Ευρώπη χρονολογούνται από τη ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο και μετά, δηλαδή από τον 1ο αιώνα μ.Χ. Αυτό σημαίνει ότι οι ελληνικές απεικονίσεις του 5ου και 4ου αιώνα π.Χ. πιθανότατα αντιστοιχούν σε μεμονωμένα ζώα που έφταναν περιστασιακά μέσω εμπορίου, και όχι σε έναν ήδη εγκατεστημένο πληθυσμό γατών στον ελληνικό χώρο. Η πραγματική εξάπλωση της γάτας στην ηπειρωτική Ευρώπη φαίνεται να ήρθε αρκετούς αιώνες αργότερα, μέσα από τα ρωμαϊκά θαλάσσια δίκτυα.
Αυτό είναι ένα σημείο όπου χρειάζεται προσοχή. Η εικόνα της γάτας ως συνηθισμένου ζώου σε σπίτια, ναούς, αγορές και μύθους της Αρχαίας Ελλάδας δεν στηρίζεται με σαφήνεια από τα διαθέσιμα αρχαιολογικά και γενετικά δεδομένα. Η γάτα υπήρχε, αλλά δεν φαίνεται να είχε ακόμη την καθημερινή, σχεδόν αυτονόητη θέση που απέκτησε αργότερα στον ρωμαϊκό κόσμο.
Η νυφίτσα στη μυθολογία και στην παράδοση
Για εμάς σήμερα μπορεί να φαίνεται παράξενο, αλλά στην αρχαιότητα η νυφίτσα ήταν ένα ζώο με πολύ πιο έντονη παρουσία στην ελληνική παράδοση απ’ ό,τι η γάτα. Εμφανίζεται σε μύθους, σε μύθους του Αισώπου και σε λαϊκές αντιλήψεις. Σε ορισμένες παραδόσεις, η νυφίτσα συνδέεται με τη γυναίκα, το σπίτι, τη μεταμόρφωση και τη φύση που δεν αλλάζει εύκολα. Δεν είναι τυχαίο ότι ορισμένοι μύθοι που αργότερα μεταφράστηκαν ή παρερμηνεύτηκαν ως ιστορίες με «γάτα», στην αρχική τους μορφή αφορούσαν πιθανότατα νυφίτσα.
Αυτό εξηγεί γιατί η ιστορία των γατών στην Αρχαία Ελλάδα είναι πιο περίπλοκη απ’ όσο φαίνεται με την πρώτη ματιά. Οι αρχαίες πηγές, οι μεταφράσεις και οι αρχαιολογικές απεικονίσεις δεν οδηγούν πάντοτε σε ασφαλή συμπεράσματα. Παρότι ο όρος «αἴλουρος» χρησιμοποιείται συνήθως για τη γάτα, σε ορισμένες περιπτώσεις δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί με βεβαιότητα αν μια απεικόνιση ή μια αναφορά αφορά οικόσιτη γάτα, αγριόγατα ή άλλο μικρό σαρκοφάγο ζώο.
Η γάτα στην ελληνική μυθολογία
Αν περιμένουμε να βρούμε στην ελληνική μυθολογία μια θεά της γάτας αντίστοιχη με την αιγυπτιακή Μπαστέτ, θα απογοητευτούμε. Δεν υπάρχει τέτοια μορφή στο ελληνικό πάνθεον. Η γάτα δεν είχε στην ελληνική θρησκεία τη θέση που κατείχε στην αρχαία Αίγυπτο.
Υπάρχει, όμως, ένας ενδιαφέρων μύθος που συνδέεται έμμεσα με αυτό το θέμα: η ιστορία της Γαλήνθιας. Σύμφωνα με τον Έλληνα μυθογράφο Αντωνίνο Λιβεράλη (πιθανότατα 2ος–3ος αιώνας μ.Χ.), ο οποίος διασώζει παλαιότερες μυθολογικές παραδόσεις, η Γαλήνθια ήταν στενή φίλη και έμπιστη της Αλκμήνης. Όταν η Ήρα έστειλε τις Ειλείθυιες για να εμποδίσουν τη γέννηση του Ηρακλή, η Γαλήνθια τις ξεγέλασε, επιτρέποντας τελικά στην Αλκμήνη να γεννήσει. Ως τιμωρία μεταμορφώθηκε σε νυφίτσα. Σύμφωνα με τον ίδιο μύθο, η Εκάτη την πήρε υπό την προστασία της και την έκανε ακόλουθο της.
Εδώ χρειάζεται να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί. Ο συγκεκριμένος μύθος δεν αποδεικνύει ότι οι αρχαίοι Έλληνες λάτρευαν τις γάτες, ούτε ότι η Εκάτη ήταν «θεά των γατών». Αντίθετα, δείχνει ότι η νυφίτσα κατείχε μια πιο εμφανή θέση σε ορισμένες μυθολογικές παραδόσεις της αρχαίας Ελλάδας. Παράλληλα, μας θυμίζει πως μικρά οικιακά ή νυκτόβια ζώα μπορούσαν να συνδεθούν συμβολικά με τη μεταμόρφωση, τη μαγεία, τη νύχτα και τα όρια ανάμεσα στον κόσμο των ανθρώπων και του θείου.
Από τη σπάνια παρουσία στη σταδιακή εξάπλωση
Η γάτα φαίνεται πως κέρδισε έδαφος στον ελληνικό και ευρύτερο μεσογειακό κόσμο όχι επειδή επιβλήθηκε ως ιερό σύμβολο, αλλά επειδή ήταν πρακτικά χρήσιμη. Σε έναν κόσμο γεμάτο αποθήκες, σιτηρά, πλοία και τρωκτικά, ένα μικρό, αθόρυβο και αποτελεσματικό αιλουροειδές είχε προφανές πλεονέκτημα. Η χρήση της σε πλοία και εμπορικές διαδρομές φαίνεται να έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διάδοση της στη Μεσόγειο, όπως δείχνουν και τα γενετικά δεδομένα: η ευρεία εγκατάσταση οικόσιτων γατών στην Ευρώπη συνδέεται κυρίως με τα θαλάσσια δίκτυα της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής περιόδου, πιθανότατα μέσω πλοίων που μετέφεραν σιτηρά από την Αίγυπτο.
Με τον καιρό, ιδιαίτερα στη ρωμαϊκή περίοδο, η γάτα άρχισε να γίνεται πιο ορατή ως ζώο του σπιτιού. Στον ρωμαϊκό κόσμο έχουμε σαφέστερες απεικονίσεις γατών σε οικιακές σκηνές, ενώ η γάτα σταδιακά αντικαθιστά άλλα ζώα στον ρόλο του κυνηγού ποντικών.
Μύθος και ιστορία: τι πρέπει να κρατήσουμε
Αυτό που κάνει τις γάτες στην Αρχαία Ελλάδα τόσο ενδιαφέρουσες είναι ότι η ιστορία τους δεν είναι εντυπωσιακή με τον τρόπο που έχουμε συνηθίσει. Δεν είναι μια ιστορία γεμάτη ναούς, λατρείες και ιερά αγάλματα, όπως στην Αίγυπτο. Είναι πιο διακριτική. Πιο αθόρυβη. Μια ιστορία που περνά μέσα από ταξίδια, εμπορικές επαφές, λέξεις που δεν ερμηνεύονται πάντα εύκολα και ζώα που συχνά μπερδεύονται μεταξύ τους.
Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν τη γάτα και πιθανότατα έβλεπαν με ενδιαφέρον τη θέση που είχε στον αιγυπτιακό κόσμο. Δεν φαίνεται όμως να της έδωσαν τον ίδιο συμβολικό ή θρησκευτικό ρόλο. Για εκείνους, η γάτα δεν ήταν η μεγάλη ιερή πρωταγωνίστρια που υπήρξε στην Αίγυπτο. Ήταν περισσότερο ένα ζώο που εμφανίστηκε σταδιακά, κάπως αθόρυβα, στο περιθώριο της καθημερινής ζωής, μέχρι να αρχίσει σιγά σιγά να βρίσκει τη θέση του δίπλα στον άνθρωπο.
Τι γνωρίζουμε σήμερα
Σήμερα γνωρίζουμε ότι η εξάπλωση της οικόσιτης γάτας στη Μεσόγειο ήταν μια σταδιακή διαδικασία και όχι ένα απλό γεγονός που συνέβη από τη μία μέρα στην άλλη. Οι γάτες πιθανότατα έφτασαν και διαδόθηκαν μέσα από θαλάσσιες εμπορικές διαδρομές, επαφές με την Αίγυπτο και τη Βόρεια Αφρική, αλλά η μόνιμη, πληθυσμιακή τους εγκατάσταση στην ηπειρωτική Ευρώπη φαίνεται να συνδέεται συγκεκριμένα με τη ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο, όπως επιβεβαιώνουν και τα πιο πρόσφατα γενετικά δεδομένα.
Αν λοιπόν θέλουμε να πούμε την αλήθεια, οι γάτες στην Αρχαία Ελλάδα δεν ήταν ούτε άγνωστες ούτε πανταχού παρούσες. Ήταν εκεί, αλλά όχι ακόμη στο κέντρο της ανθρώπινης ζωής. Δεν ήταν θεές, δεν ήταν σύμβολα λατρείας όπως στην Αίγυπτο, ούτε είχαν ακόμη γίνει το αγαπημένο ζώο του σπιτιού όπως σήμερα.
Ίσως όμως αυτό κάνει την ιστορία τους ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Γιατί η γάτα δεν χρειάστηκε πάντα να μπει στην ιστορία με θόρυβο. Μερικές φορές μπήκε αθόρυβα, από τις αποθήκες, τα πλοία και τις γωνιές των σπιτιών. Και όπως κάνει πάντα, βρήκε τελικά τον τρόπο να μείνει.
Πηγές:
- Ottoni, C. & Van Neer, W. (2020). The Dispersal of the Domestic Cat: Paleogenetic and Zooarchaeological Evidence. Near Eastern Archaeology
- Herodotus. Histories
- Antoninus Liberalis. Metamorphoses
- Buglass, J. & West, J. The archaeology of the domestic cat. Current Archaeology
- Lazenby, F. D. (1949). Greek and Roman Household Pets. The Classical Journal
- Reuters. Genome study reveals milestone in history of cat domestication.
