Υπάρχουν ζώα που απλώς ζουν δίπλα στον άνθρωπο. Και υπάρχουν και οι γάτες. Γιατί η γάτα δεν ήταν ποτέ ένα «απλό» κατοικίδιο στα μάτια των ανθρώπων. Άλλοτε τη λάτρεψαν, άλλοτε τη φοβήθηκαν, άλλοτε την είδαν σαν προστάτιδα του σπιτιού και άλλοτε σαν σημάδι ότι κάτι κακό πλησιάζει.
Ίσως φταίει ο τρόπος που κινείται αθόρυβα μέσα στο σκοτάδι. Ίσως το βλέμμα της, που πολλές φορές μοιάζει σαν να βλέπει κάτι που εμείς δεν μπορούμε. Ίσως πάλι επειδή η γάτα δεν παραδόθηκε ποτέ ολοκληρωτικά στον άνθρωπο. Έμεινε πάντα λίγο ανεξάρτητη, λίγο μυστήρια, λίγο απρόβλεπτη.
Και κάπως έτσι, σε κάθε γωνιά του κόσμου, οι άνθρωποι άρχισαν να χτίζουν γύρω της ιστορίες. Άλλες τρυφερές, άλλες παράξενες, άλλες σκοτεινές και άλλες πραγματικά απίστευτες.
Maneki-neko: η γάτα-σύμβολο τύχης στην Ιαπωνία
Αν έχεις δει ποτέ εκείνο το μικρό αγαλματάκι γάτας με το σηκωμένο πατουσάκι, τότε έχεις ήδη γνωρίσει μία από τις πιο διάσημες δοξασίες για τις γάτες στον κόσμο.
Είναι το Maneki-neko, η «γάτα που καλεί». Θα τη δεις σε μαγαζιά, εστιατόρια, σπίτια, ακόμα και σε γραφεία. Για πολλούς ανθρώπους στην Ιαπωνία και όχι μόνο, αυτή η γάτα δεν είναι απλώς διακοσμητική. Θεωρείται σύμβολο καλής τύχης, ευημερίας και προσέλκυσης πελατείας.
Το ενδιαφέρον είναι πως ακόμα και το ποδαράκι που σηκώνει έχει σημασία. Το αριστερό θεωρείται ότι καλεί ανθρώπους και επισκέπτες, ενώ το δεξί συνδέεται περισσότερο με την οικονομική ευημερία.
Και πίσω από αυτή τη γάτα υπάρχουν διάφορες ιστορίες. Μία από τις πιο γνωστές λέει πως μια γάτα έσωσε έναν άντρα, καλώντας τον κοντά της λίγο πριν πέσει κεραυνός στο σημείο όπου στεκόταν. Από τότε, η γάτα έγινε σύμβολο προστασίας και τύχης.
Όταν η μαύρη γάτα θεωρούνταν σημάδι τύχης
Όταν μιλάμε για «μαύρη γάτα», πολλοί σκέφτονται αμέσως την κακοτυχία. Κι όμως, αυτό δεν ίσχυε παντού.
Στη Σκωτία, για παράδειγμα, αν μια μαύρη γάτα εμφανιζόταν στην πόρτα ενός σπιτιού, θεωρούνταν καλό σημάδι. Οι άνθρωποι πίστευαν ότι έφερνε ευημερία, αφθονία και τύχη στην οικογένεια.
Στην Αγγλία, σε ορισμένες περιοχές, η μαύρη γάτα είχε επίσης θετική σημασία. Μάλιστα, υπήρχε η πεποίθηση ότι αν μια νύφη λάμβανε ως δώρο μια μαύρη γάτα, ο γάμος της θα ήταν ευτυχισμένος.
Οι ναυτικοί από την άλλη, που ζούσαν πάντα με τον φόβο της θάλασσας και των καταιγίδων, συχνά θεωρούσαν τις μαύρες γάτες προστατευτικές. Μια γάτα πάνω στο πλοίο μπορούσε να θεωρηθεί γούρι. Και φυσικά, πέρα από τη δοξασία, είχε και πρακτική αξία: κρατούσε μακριά τα ποντίκια.
Το εντυπωσιακό είναι ότι το ίδιο ακριβώς ζώο, με το ίδιο ακριβώς χρώμα, σε άλλες περιοχές θεωρήθηκε ευλογία και σε άλλες απειλή. Αυτό από μόνο του δείχνει πόσο πολύ οι δοξασίες λένε τελικά περισσότερα για τους ανθρώπους παρά για τις γάτες.
Η μαύρη γάτα στη γερμανική παράδοση
Στη Γερμανία, η υπόθεση με τη μαύρη γάτα γινόταν ακόμη πιο συγκεκριμένη. Δεν είχε σημασία μόνο αν θα περάσει μπροστά σου, αλλά και από ποια κατεύθυνση θα κινηθεί.
Σε κάποιες λαϊκές παραδόσεις, αν η μαύρη γάτα περνούσε από δεξιά προς τα αριστερά, θεωρούνταν κακός οιωνός. Αν όμως περνούσε από αριστερά προς τα δεξιά, τότε μπορούσε να σημαίνει καλή τύχη.
Σήμερα αυτό ακούγεται σχεδόν αστείο. Όμως σε παλαιότερες εποχές, οι άνθρωποι έδιναν μεγάλη σημασία στα σημάδια της καθημερινότητας. Ένα ζώο που περνούσε μπροστά τους, ένα πουλί που πετούσε χαμηλά, ένας ήχος τη νύχτα. Όλα μπορούσαν να αποκτήσουν νόημα.
Η γάτα που μπαίνει πρώτη στο νέο σπίτι
Σε αρκετές περιοχές της Ρωσίας υπήρχε ένα πολύ όμορφο έθιμο. Όταν μια οικογένεια μετακόμιζε σε νέο σπίτι, άφηνε πρώτα να μπει μέσα η γάτα.
Η γάτα θεωρούνταν ότι μπορούσε να «διαβάσει» τον χώρο. Να νιώσει την ενέργεια του σπιτιού, να επιλέξει το καλύτερο σημείο και να φέρει προστασία στους ανθρώπους που θα ζούσαν εκεί.
Ακόμα κι αν σήμερα κάποιος δεν πιστεύει κυριολεκτικά σε αυτό, η εικόνα είναι τρυφερή. Ένα νέο σπίτι, άδειο ακόμα, και μια γάτα που περπατά πρώτη μέσα στα δωμάτια, σαν να εγκαινιάζει τη νέα αρχή της οικογένειας.
Οι γάτες και ο σεβασμός στην Τουρκία
Όποιος έχει βρεθεί στην Κωνσταντινούπολη ή σε άλλες τουρκικές πόλεις, ξέρει ότι οι γάτες είναι παντού. Στα πεζοδρόμια, στα καφέ, στις αυλές, στα σκαλιά, δίπλα σε μαγαζιά και ανθρώπους που τις φροντίζουν καθημερινά.
Αυτός ο ιδιαίτερος σεβασμός δεν είναι τυχαίος. Στην ισλαμική παράδοση υπάρχουν πολλές αφηγήσεις που συνδέουν τις γάτες με την καθαριότητα, την τρυφερότητα και την προστασία. Ο Προφήτης Μωάμεθ αναφέρεται συχνά σε ιστορίες όπου δείχνει στοργή προς τις γάτες, αν και δεν μπορούν όλες αυτές οι αφηγήσεις να επιβεβαιωθούν ιστορικά με τον ίδιο τρόπο.
Παρόλα αυτά, η επίδραση τους στην κουλτούρα είναι ξεκάθαρη. Η γάτα, σε μεγάλο μέρος του μουσουλμανικού κόσμου, δεν φορτώθηκε με την ίδια σκοτεινή εικόνα που πήρε στη μεσαιωνική Ευρώπη.
Οι γάτες που καλούσαν τη βροχή στην Ταϊλάνδη
Από τις πιο παράξενες δοξασίες για τις γάτες έρχεται από την Ταϊλάνδη.
Σε παλαιότερες αγροτικές κοινότητες, όταν υπήρχε μεγάλη ξηρασία, οι άνθρωποι έκαναν τελετές για να καλέσουν τη βροχή. Σε κάποιες από αυτές, περιέφεραν μια γάτα στο χωριό και της έριχναν νερό.
Πίστευαν ότι οι φωνές της γάτας θα συγκινούσαν τα πνεύματα ή τις δυνάμεις της φύσης και θα έφερναν βροχή.
Σήμερα αυτό το έθιμο ακούγεται σκληρό και ξένο προς τη σύγχρονη αντίληψη για την ευζωία της γάτας. Και πράγματι, δεν είναι κάτι που μπορούμε να δούμε ρομαντικά. Είναι όμως ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς οι άνθρωποι, μέσα στην αγωνία τους για την επιβίωση και τη σοδειά, συνέδεαν τα ζώα με δυνάμεις που πίστευαν ότι ξεπερνούσαν τον άνθρωπο.
Η γάτα που βλέπει όσα δεν βλέπουμε
Σε διάφορες περιοχές της Κίνας, όπως και σε πολλούς άλλους πολιτισμούς, υπήρχε η πεποίθηση ότι οι γάτες μπορούν να αντιλαμβάνονται πνεύματα ή αόρατες παρουσίες.
Και δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί γεννήθηκε μια τέτοια ιδέα. Όποιος ζει με γάτα, σίγουρα την έχει δει έστω μία φορά να κοιτάζει επίμονα ένα άδειο σημείο στον τοίχο. Να τινάζει τα αυτιά της χωρίς να ακούγεται τίποτα. Να ξαφνιάζεται από κάτι που εμείς δεν αντιληφθήκαμε ποτέ.
Σήμερα ξέρουμε ότι η γάτα έχει πολύ ανεπτυγμένες αισθήσεις. Ακούει ήχους που δεν ακούμε, αντιλαμβάνεται μικρές κινήσεις, βλέπει πολύ καλύτερα από εμάς σε χαμηλό φωτισμό. Δεν χρειάζεται λοιπόν να βλέπει φαντάσματα. Βλέπει απλώς τον κόσμο με έναν τρόπο πολύ πιο λεπτομερή από τον δικό μας.
Οι γάτες της θεάς Φρέγια
Στη σκανδιναβική μυθολογία, οι γάτες είχαν μια πιο επιβλητική και μαγική παρουσία.
Η θεά Φρέγια, που συνδεόταν με την αγάπη, την ομορφιά, τη γονιμότητα και την αφθονία, λέγεται ότι ταξίδευε με ένα άρμα που το έσερναν δύο μεγάλες γάτες.
Δεν είναι περίεργο λοιπόν που οι γάτες συνδέθηκαν σε κάποιες βόρειες παραδόσεις με τη γονιμότητα, την προστασία του σπιτιού και την καλή τύχη.
Εδώ η γάτα δεν είναι ούτε σκοτεινή ούτε ύποπτη. Είναι δυνατό, σχεδόν ιερό ζώο. Ένα πλάσμα που συνοδεύει μια θεότητα και στέκεται δίπλα της με φυσικότητα.
Η σκοτεινή πλευρά των δοξασιών στον Μεσαίωνα
Δεν ήταν όμως όλες οι ιστορίες όμορφες.
Στην Ευρώπη του Μεσαίωνα, οι γάτες, και ιδιαίτερα οι μαύρες, βρέθηκαν στο επίκεντρο φόβων και προκαταλήψεων. Συνδέθηκαν με τη μαγεία, τις μάγισσες, τον διάβολο και την κακοτυχία.
Πολλές γάτες κυνηγήθηκαν και θανατώθηκαν όχι επειδή έκαναν κάτι, αλλά επειδή οι άνθρωποι πρόβαλαν πάνω τους τους δικούς τους φόβους.
Υπάρχει μάλιστα η άποψη ότι η μείωση των γατών μπορεί να συνέβαλε έμμεσα στην αύξηση των αρουραίων, οι οποίοι σχετίζονταν με τη μετάδοση ασθενειών μέσω ψύλλων. Αυτό δεν θεωρείται απολύτως αποδεδειγμένο ως ιστορικό γεγονός στην έκταση που συχνά παρουσιάζεται, αλλά δείχνει κάτι σημαντικό: όταν ο άνθρωπος πολεμά ένα ζώο λόγω προκατάληψης, το αποτέλεσμα μπορεί να γυρίσει εναντίον του.
Γιατί τελικά οι γάτες γέννησαν τόσες ιστορίες;
Αν το σκεφτούμε ψύχραιμα, η γάτα είχε όλα τα στοιχεία για να γίνει μυθικό ζώο. Κινείται αθόρυβα. Εμφανίζεται και εξαφανίζεται χωρίς να την καταλάβεις. Βλέπει καλά τη νύχτα. Κυνηγά στο σκοτάδι. Δεν υπακούει όπως ένας σκύλος. Δεν δείχνει πάντα ξεκάθαρα τι σκέφτεται. Μπορεί να είναι τρυφερή το ένα λεπτό και απόμακρη το επόμενο.
Για εμάς σήμερα, όλα αυτά είναι φυσιολογικά χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς της. Για έναν άνθρωπο όμως που ζούσε πριν από εκατοντάδες χρόνια, μπορούσαν εύκολα να μοιάζουν υπερφυσικά.
Κάπως έτσι η γάτα έγινε καθρέφτης της ανθρώπινης φαντασίας. Όποιος την αγαπούσε, έβλεπε σε αυτήν προστασία και τύχη. Όποιος τη φοβόταν, έβλεπε μυστήριο και απειλή.
Τι μας λένε τελικά αυτές οι δοξασίες;
Οι πιο παράξενες δοξασίες για τις γάτες από όλο τον κόσμο δεν μας λένε τόσο πολλά για τις ίδιες τις γάτες. Μας λένε κυρίως πολλά για εμάς.
Μας δείχνουν πώς ο άνθρωπος προσπάθησε να εξηγήσει το ανεξήγητο. Πώς έδωσε νόημα σε συμπεριφορές που δεν καταλάβαινε. Πώς άλλοτε λάτρεψε και άλλοτε αδίκησε ένα ζώο επειδή δεν μπορούσε να το ερμηνεύσει.
Η γάτα, στο μεταξύ, συνέχισε να κάνει αυτό που έκανε πάντα. Να περπατά αθόρυβα, να κοιτάζει τον κόσμο με εκείνο το βλέμμα που μοιάζει να ξέρει κάτι παραπάνω, και να μένει δίπλα στον άνθρωπο χωρίς ποτέ να του ανήκει ολοκληρωτικά.
Ίσως γι’ αυτό, ακόμη και σήμερα, καμία άλλη οικόσιτη παρουσία δεν έχει γεννήσει τόσους μύθους, τόσες δοξασίες και τόση γοητεία όσο η γάτα.
Πηγές:
- SFO Museum — “Maneki Neko: Japan’s Beckoning Cat”
- The Conversation — “What is the story of maneki-neko, the Japanese beckoning cat?”
- History.com — “Why Black Cats Are Associated With Halloween and Bad Luck”
- Snopes — “Did Mass Cat Killings Help Spread the Black Death in the Middle Ages?”
- Al Khadim Research Journal of Islamic Culture and Civilization — “Islamic History of Animal Welfare and Status of Cat in Islam”
