Μπορεί να κάθεται απέναντί σου στον καναπέ, να σε κοιτάζει για λίγο και ξαφνικά να μισοκλείνει αργά τα μάτια της. Τα βλέφαρά της χαμηλώνουν, τα μάτια στενεύουν και για μια στιγμή μπορεί να κλείσουν εντελώς. Είναι μια τόσο μικρή κίνηση που εύκολα περνά απαρατήρητη. Κι όμως, μπορεί να είναι ένας από τους πιο όμορφους τρόπους με τους οποίους η γάτα σου επικοινωνεί μαζί σου. Αυτή η χαρακτηριστική κίνηση είναι γνωστή ως slow blink, δηλαδή αργό κλείσιμο των ματιών, και όσοι ζουν με γάτες την αποκαλούν συχνά «γατίσιο χαμόγελο».
Για χρόνια πολλοί κηδεμόνες πίστευαν ότι το slow blink εμφανίζεται κυρίως σε ήρεμες και ευχάριστες στιγμές. Η επιστήμη αποφάσισε τελικά να εξετάσει αυτή την παρατήρηση και τα αποτελέσματα είχαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Όταν ένας άνθρωπος κάνει slow blink προς μια γάτα, εκείνη φαίνεται να είναι πιο πιθανό να απαντήσει με παρόμοιες κινήσεις των δικών της ματιών. Με άλλα λόγια, αυτό το μικρό «χαμόγελο» δεν φαίνεται να είναι μονόδρομος.
Τι ακριβώς είναι το slow blink
Στην επιστημονική μελέτη, το slow blink περιγράφεται ως μια σειρά από αργά μισοκλεισίματα των ματιών, τα οποία ακολουθούνται είτε από ένα πιο παρατεταμένο στένεμα των ματιών είτε από πλήρες κλείσιμό τους. Δεν πρόκειται δηλαδή για το συνηθισμένο ανοιγοκλείσιμο των βλεφάρων που γίνεται αυτόματα μέσα στη μέρα. Είναι μια πιο χαρακτηριστική ακολουθία κινήσεων, την οποία πολλοί άνθρωποι αναγνωρίζουν εύκολα όταν ζουν καθημερινά με μια γάτα.
Οι κηδεμόνες έχουν παρατηρήσει εδώ και χρόνια ότι αυτή η συμπεριφορά εμφανίζεται συχνά όταν η γάτα είναι ήρεμη και χαλαρή. Αυτή ήταν και μία από τις παρατηρήσεις που οδήγησαν τους ερευνητές να τη μελετήσουν. Χρειάζεται όμως μια μικρή διευκρίνιση. Τα πειράματα δεν έγιναν για να αποδείξουν τι ακριβώς αισθάνεται μια γάτα κάθε φορά που κάνει slow blink. Μελέτησαν κυρίως τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος κάνει αυτή την κίνηση προς τη γάτα και πώς εκείνη ανταποκρίνεται. Άλλο λοιπόν να λέμε ότι το slow blink παρατηρείται συχνά σε χαλαρές στιγμές και άλλο να ισχυριζόμαστε ότι κάθε φορά γνωρίζουμε ακριβώς τι νιώθει η γάτα.
Είναι πράγματι το «χαμόγελο» της γάτας;
Αν πάρουμε τη λέξη κυριολεκτικά, οι γάτες φυσικά δεν χαμογελούν όπως εμείς. Αν όμως χρησιμοποιούμε το «χαμόγελο» για να περιγράψουμε μια ήρεμη και θετική έκφραση, τότε το slow blink δεν απέχει και τόσο από αυτή την εικόνα. Οι ερευνητές έχουν παρατηρήσει ότι το στένεμα των ματιών που βλέπουμε σε αυτή τη συμπεριφορά παρουσιάζει ορισμένες ομοιότητες με εκφράσεις που συνδέονται με θετικές καταστάσεις και σε άλλα ζώα. Αναφέρουν ακόμη και το αυθεντικό ανθρώπινο χαμόγελο, στο οποίο δεν συμμετέχει μόνο το στόμα αλλά και η περιοχή γύρω από τα μάτια.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η γάτα βιώνει το slow blink όπως εμείς βιώνουμε ένα χαμόγελο ούτε ότι μπορούμε να μεταφράζουμε κάθε κίνησή της σε ανθρώπινα συναισθήματα. Μπορούμε όμως να χρησιμοποιούμε τον όρο «γατίσιο χαμόγελο» ως μια απλή και κατανοητή περιγραφή μιας πραγματικής συμπεριφοράς που φαίνεται να έχει θετικό ρόλο στην επικοινωνία μας μαζί της. Και ίσως αυτός να είναι και ο λόγος που η συγκεκριμένη έκφραση έχει γίνει τόσο αγαπητή στους ανθρώπους που ζουν με γάτες.
Μήπως έτσι σου λέει «σ’ αγαπώ»;
Το slow blink θα το συναντήσεις συχνά να περιγράφεται και ως το «σ’ αγαπώ» της γάτας. Είναι εύκολο να καταλάβουμε γιατί. Όταν η γάτα σου κάθεται απέναντί σου, σε κοιτάζει ήρεμα και κλείνει αργά τα μάτια της, η στιγμή μπορεί πράγματι να μοιάζει πολύ προσωπική. Η έρευνα, βέβαια, δεν μπορεί να μας πει ότι η γάτα εκείνη τη στιγμή σκέφτεται κυριολεκτικά «σ’ αγαπώ». Αυτό που δείχνει είναι ότι το slow blink φαίνεται να παίζει ρόλο σε μια θετική και ήρεμη κοινωνική αλληλεπίδραση ανάμεσα στη γάτα και τον άνθρωπο.
Αν λοιπόν θέλουμε να το περιγράψουμε με ανθρώπινα λόγια, θα μπορούσαμε να το φανταστούμε περισσότερο σαν ένα «αισθάνομαι καλά μαζί σου» ή «είμαι ήρεμη εδώ μαζί σου». Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν η γάτα το βιώνει ακριβώς έτσι, αλλά τα ευρήματα δείχνουν ότι πρόκειται για μια θετική μορφή αλληλεπίδρασης. Και για ένα ζώο που δίνει τόσο μεγάλη σημασία στην ασφάλεια, στην απόσταση και στην επιλογή, αυτό από μόνο του είναι ένα πολύ σημαντικό μήνυμα.
Τι έδειξε η πρώτη πειραματική μελέτη
Το 2020 δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Reports η πρώτη πειραματική μελέτη που εξέτασε ειδικά τον ρόλο του slow blink στην επικοινωνία ανάμεσα στη γάτα και τον άνθρωπο. Στο πρώτο πείραμα συμμετείχαν αρχικά 21 γάτες από 14 νοικοκυριά, ενώ τα δεδομένα από 18 γάτες συμπεριλήφθηκαν τελικά στην ανάλυση. Οι κηδεμόνες κάθονταν απέναντι από τις γάτες τους και, ακολουθώντας συγκεκριμένες οδηγίες, έκαναν slow blink προς εκείνες. Σε άλλη συνθήκη βρίσκονταν μαζί τους στο ίδιο δωμάτιο, αλλά χωρίς να κάνουν αυτή την κίνηση.
Τα αποτελέσματα ήταν ενδιαφέροντα. Οι γάτες έκαναν περισσότερα μισοκλεισίματα και στενέματα των ματιών όταν οι άνθρωποί τους είχαν προηγουμένως κάνει slow blink προς εκείνες. Με απλά λόγια, όταν ο άνθρωπος χρησιμοποιούσε αυτή την έκφραση, η γάτα ήταν πιο πιθανό να απαντήσει με παρόμοιες κινήσεις των ματιών της. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι «καταλαβαίνει» το slow blink με τον ίδιο τρόπο που το ερμηνεύουμε εμείς, αλλά δείχνει ότι αντιδρά διαφορετικά όταν βλέπει αυτή την κίνηση.
Και τι γίνεται με έναν άγνωστο άνθρωπο;
Το δεύτερο πείραμα πήγε την έρευνα ένα βήμα παραπέρα. Αυτή τη φορά στρατολογήθηκαν αρχικά 24 διαφορετικές γάτες. Έξι αποκλείστηκαν από την ανάλυση και τελικά εξετάστηκαν τα αποτελέσματα από 18 γάτες που προέρχονταν από 8 νοικοκυριά. Απέναντί τους δεν καθόταν ο άνθρωπός τους αλλά μια άγνωστη ερευνήτρια. Σε μία περίπτωση έκανε slow blink προς τη γάτα, ενώ στην άλλη διατηρούσε ουδέτερη έκφραση χωρίς άμεση βλεμματική επαφή. Στη συνέχεια άπλωνε το χέρι της προς τη γάτα και της έδινε τη δυνατότητα να αποφασίσει αν θα την πλησιάσει.
Οι γάτες έκαναν περισσότερα μισοκλεισίματα και στενέματα των ματιών όταν η ερευνήτρια είχε προηγουμένως κάνει slow blink. Παράλληλα, έδειξαν μεγαλύτερη τάση να πλησιάσουν το χέρι της μετά από αυτή την αλληλεπίδραση σε σχέση με την ουδέτερη συνθήκη. Αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, γιατί δείχνει ότι η αντίδραση δεν φαίνεται να περιορίζεται μόνο στη σχέση μιας γάτας με τον δικό της άνθρωπο, αλλά μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και απέναντι σε κάποιον που δεν γνωρίζει.
Χρειάζεται όμως και εδώ λίγη προσοχή. Τα δείγματα της μελέτης ήταν μικρά και οι ίδιοι οι ερευνητές αναφέρουν έναν σημαντικό περιορισμό. Στην ουδέτερη συνθήκη η ερευνήτρια δεν κοιτούσε απευθείας τη γάτα, επομένως δεν μπορούμε να ξέρουμε με απόλυτη βεβαιότητα αν η διαφορετική αντίδραση οφειλόταν μόνο στο slow blink ή αν έπαιξε ρόλο και η κατεύθυνση του βλέμματος. Αυτό δεν ακυρώνει το αποτέλεσμα. Απλώς σημαίνει ότι η συγκεκριμένη μελέτη μάς δίνει μια πολύ ενδιαφέρουσα ένδειξη, όχι την τελευταία και οριστική απάντηση.
Γιατί μπορεί να λειτουργεί;
Σε αυτό το ερώτημα δεν έχουμε ακόμη σίγουρη απάντηση. Μία πιθανή εξήγηση έχει να κάνει με το βλέμμα. Για μια γάτα, το επίμονο και συνεχόμενο κοίταγμα μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να φαίνεται έντονο ή ακόμη και απειλητικό. Όταν όμως τα μάτια στενεύουν και κλείνουν, η συνεχής βλεμματική επαφή διακόπτεται και ο άνθρωπος μπορεί να φαίνεται λιγότερο απειλητικός. Ίσως λοιπόν αυτή η μικρή κίνηση να κάνει ολόκληρη την αλληλεπίδραση πιο ήρεμη.
Υπάρχει επίσης η πιθανότητα αυτή η μορφή επικοινωνίας να ενισχύθηκε μέσα από τη μακρόχρονη συμβίωση γάτας και ανθρώπου. Οι άνθρωποι φαίνεται ότι αντιλαμβάνονται το slow blink ως μια ήρεμη και θετική έκφραση και δεν αποκλείεται αυτή η μικρή ανταλλαγή βλεμμάτων να απέκτησε με τον χρόνο ιδιαίτερη σημασία στη σχέση των δύο ειδών. Προς το παρόν, όμως, αυτό παραμένει μια πιθανή εξήγηση και όχι κάτι που έχει αποδειχθεί οριστικά. Ξέρουμε ότι κάτι συμβαίνει στην επικοινωνία μας με τη γάτα, αλλά έχουμε ακόμη πολλά να μάθουμε για το γιατί.
Πώς να «χαμογελάσεις» στη γάτα σου
Αν θέλεις να το δοκιμάσεις, δεν χρειάζεται να κάνεις κάτι περίπλοκο. Διάλεξε μια στιγμή που η γάτα σου είναι ήρεμη και βρίσκεται απέναντί σου, χωρίς να πλησιάσεις πολύ κοντά της. Κοίταξέ την απαλά, χωρίς να την καρφώνεις επίμονα με το βλέμμα, μισόκλεισε αργά τα μάτια σου και άφησέ τα να κλείσουν για λίγο. Στη συνέχεια άνοιξέ τα ξανά χαλαρά και περίμενε να δεις τι θα κάνει εκείνη.
Ίσως δεις τα δικά της μάτια να στενεύουν και να κλείνουν αργά. Ίσως παραμείνει εκεί που βρίσκεται ή αποφασίσει να πλησιάσει. Είναι επίσης πιθανό να μη συμβεί απολύτως τίποτα και αυτό είναι εξίσου φυσιολογικό. Το slow blink δεν είναι κάποιο μυστικό κόλπο που κάνει τη γάτα να μας αγαπήσει ούτε ένα τεστ για να αποδείξουμε τη σχέση μας μαζί της. Είναι απλώς ένας ήρεμος τρόπος να επικοινωνήσουμε, χωρίς να την πιέσουμε και χωρίς να της αφαιρέσουμε την επιλογή να συμμετάσχει ή όχι.
Αν δεν σου απαντήσει, δεν σημαίνει ότι δεν σε αγαπά
Οι γάτες δεν εκφράζονται όλες με τον ίδιο τρόπο. Μία μπορεί να κάνει συχνά slow blink και μια άλλη σχεδόν ποτέ, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η δεύτερη έχει λιγότερο δυνατό δεσμό με τον άνθρωπό της. Μπορεί να κοιμάται δίπλα σου, να σε ακολουθεί μέσα στο σπίτι, να σε πλησιάζει με την ουρά ψηλά ή απλώς να επιλέγει να κάθεται στον ίδιο χώρο μαζί σου. Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους μια γάτα μπορεί να δείξει ότι αισθάνεται ασφαλής και άνετα κοντά μας.
Η σχέση με μια γάτα δεν φαίνεται ποτέ από μία μόνο κίνηση. Χτίζεται μέσα από πολλές μικρές συμπεριφορές, επιλογές και καθημερινές στιγμές. Γι’ αυτό και το slow blink είναι ίσως ακόμη πιο όμορφο όταν δεν προσπαθούμε να το μετατρέψουμε σε τεστ αγάπης ή σε απόδειξη. Είναι απλώς ένας ακόμη τρόπος μέσα σε μια ολόκληρη γλώσσα που η γάτα χρησιμοποιεί με το σώμα της.
Slow blink ή πρόβλημα στα μάτια;
Υπάρχει όμως μια σημαντική διαφορά που χρειάζεται να γνωρίζουμε. Το στιγμιαίο slow blink δεν είναι το ίδιο με μια γάτα που κρατά για ώρα το ένα ή και τα δύο μάτια μισόκλειστα. Για παράδειγμα, στην επιπεφυκίτιδα, ένα από τα συχνότερα οφθαλμικά προβλήματα στις γάτες, μπορεί να εμφανιστούν στένεμα των ματιών, συχνό ανοιγοκλείσιμο και έκκριμα από το μάτι. Η έκκριση μπορεί να είναι υδαρής ή πιο πυκνή και σκουρόχρωμη.
Αν λοιπόν παρατηρείς ότι η γάτα κρατά συνεχώς ένα μάτι κλειστό ή μισόκλειστο, ανοιγοκλείνει πολύ συχνά τα μάτια της ή υπάρχει έκκριμα και εμφανής ενόχληση, δεν το θεωρούμε «γατίσιο χαμόγελο». Χρειάζεται κτηνιατρικός έλεγχος ώστε να αποκλειστεί κάποιο πρόβλημα. Όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα με τη γάτα, δεν κοιτάμε μία μόνο κίνηση απομονωμένα. Κοιτάμε ολόκληρη την εικόνα και, κυρίως, αν κάτι έχει αλλάξει σε σχέση με το φυσιολογικό για τη συγκεκριμένη γάτα.
Ίσως τελικά δεν χρειάζονται πάντα λέξεις
Οι άνθρωποι έχουμε μάθει να στηριζόμαστε πολύ στις λέξεις. Όταν αγαπάμε κάποιον, θέλουμε να του το πούμε και όταν θέλουμε να μας καταλάβει, συνήθως μιλάμε περισσότερο. Οι γάτες όμως μας θυμίζουν ότι η επικοινωνία μπορεί να είναι πολύ πιο διακριτική. Μερικές φορές βρίσκεται σε μια ουρά που σηκώνεται όταν μας πλησιάζουν, στην επιλογή τους να κοιμηθούν δίπλα μας, σε ένα κεφάλι που ακουμπά πάνω μας ή σε δύο μάτια που κλείνουν αργά για μια στιγμή.
Την επόμενη φορά λοιπόν που η γάτα σου θα βρίσκεται απέναντί σου και θα σε κοιτάζει ήρεμα, δοκίμασε κάτι πολύ απλό. Χαλάρωσε το πρόσωπό σου και κλείσε αργά τα μάτια σου. Ίσως σου απαντήσει με τον ίδιο τρόπο. Και αν θέλεις να το πεις «γατίσιο χαμόγελο», πες το. Γιατί μερικές φορές ένα «σ’ αγαπώ» δεν χρειάζεται ούτε μία λέξη.
Πηγές:
- Humphrey T, Proops L, Forman J, Spooner R, McComb K. The role of cat eye narrowing movements in cat–human communication. Scientific Reports
- Cornell Feline Health Center. Conjunctivitis. Cornell University College of Veterinary Medicine.
