Πολλοί άνθρωποι που ζουν με γάτα έχουν νιώσει κάποια στιγμή ότι υπάρχει κάτι περισσότερο από μια απλή συνύπαρξη. Ότι η γάτα πλησιάζει όταν το σπίτι είναι ήρεμο, απομακρύνεται όταν υπάρχει ένταση ή αλλάζει συμπεριφορά όταν αλλάζει η διάθεσή μας. Κάπου εκεί γεννιέται ένα ερώτημα που ακούγεται συναισθηματικό, αλλά στην πραγματικότητα είναι επιστημονικό: καταλαβαίνει η γάτα τα συναισθήματα μας;
Μπορεί να αντιληφθεί άγχος, χαρά ή θυμό ή απλώς παρατηρεί και προσαρμόζεται στα σήματα που λαμβάνει από το περιβάλλον; Η απάντηση δεν είναι τόσο απλή, αλλά είναι πολύ ενδιαφέρουσα.
Μπορούν οι γάτες να αναγνωρίσουν τις εκφράσεις του προσώπου μας;
Οι έρευνες δείχνουν ότι οι γάτες δεν είναι τόσο αδιάφορες απέναντι στους ανθρώπους όσο πιστεύαμε παλιότερα. Σε πειραματικές συνθήκες έχει παρατηρηθεί ότι μπορούν να αντιδρούν διαφορετικά ανάλογα με τις ανθρώπινες εκφράσεις. Ορισμένες γάτες προσεγγίζουν πιο συχνά πρόσωπα με θετική έκφραση, ενώ δείχνουν μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα απέναντι σε αρνητικά ή πιο έντονα κοινωνικά σήματα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κατανοούν τα συναισθήματα με τον τρόπο που τα κατανοούμε εμείς. Πιθανότερο είναι να αναγνωρίζουν μοτίβα που έχουν συνδέσει με ασφάλεια, ηρεμία ή ένταση
Αναγνωρίζουν τη φωνή και τον συναισθηματικό τόνο;
Έρευνες δείχνουν ότι οι γάτες μπορούν να ξεχωρίζουν τη φωνή του κηδεμόνα τους από άγνωστες φωνές. Φαίνεται επίσης ότι δεν αντιδρούν μόνο στο ποιος μιλά, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο μιλά.
Η γάτα πιθανότατα δεν επεξεργάζεται το νόημα κάθε λέξης όπως κάνουμε εμείς. Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις ότι αντιλαμβάνεται στοιχεία όπως η ένταση, ο ρυθμός, η χροιά και η συναισθηματική φόρτιση της φωνής. Με άλλα λόγια, ο τόνος λειτουργεί ως ένα ακόμη κοινωνικό σήμα
Μπορούν να συνδυάσουν πρόσωπο, φωνή και άλλα ερεθίσματα;
Η επιστήμη δείχνει ότι οι γάτες δεν βασίζονται μόνο σε μία πληροφορία. Υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορούν να συνδυάζουν διαφορετικά ερεθίσματα, όπως οπτικά, ακουστικά και οσφρητικά στοιχεία, και να προσαρμόζουν ανάλογα τη συμπεριφορά τους.
Αυτό κάνει τη συμπεριφορά της γάτας πιο σύνθετη απ’ όσο συχνά φανταζόμαστε. Η γάτα δεν αντιδρά απαραίτητα σε ένα βλέμμα ή σε μία λέξη. Αντιλαμβάνεται το συνολικό πλαίσιο.
Καταλαβαίνει η γάτα τα συναισθήματα μας ή απλώς τα σημάδια τους;
Εδώ η επιστήμη είναι πιο προσεκτική. Δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι οι γάτες βιώνουν ενσυναίσθηση με ανθρώπινο τρόπο ή ότι κατανοούν τα συναισθήματα όπως εμείς. Υπάρχουν όμως ενδείξεις ότι παρατηρούν αλλαγές στη συμπεριφορά, στη ρουτίνα και στο επίπεδο έντασης του περιβάλλοντος.
Αν ένας άνθρωπος είναι αγχωμένος, μιλά πιο απότομα, πιο δυνατά, κινείται πιο νευρικά ή αλλάζει συνήθειες, η γάτα μπορεί να αλλάξει και εκείνη τη συμπεριφορά της. Αντίθετα, σε ένα ήρεμο και προβλέψιμο περιβάλλον είναι πιθανότερο να αναζητήσει επαφή.
Αυτό που συχνά βιώνουμε ως «με καταλαβαίνει» ίσως να είναι στην πραγματικότητα αποτέλεσμα παρατήρησης και προσαρμογής.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι καταλαβαίνει η γάτα τα συναισθήματα μας όπως ένας άνθρωπος, αλλά ότι αναγνωρίζει σήματα και προσαρμόζει τη συμπεριφορά της.
Πώς εξηγείται εξελικτικά αυτή η ικανότητα;
Η γάτα δεν εξημερώθηκε με τον ίδιο τρόπο που εξημερώθηκε ο σκύλος. Η σχέση της με τον άνθρωπο βασίστηκε περισσότερο στη συνύπαρξη και στη σταδιακή κοινωνική προσαρμογή.
Κατά τη διάρκεια αυτής της μακράς κοινής πορείας, οι γάτες που μπορούσαν να αναγνωρίζουν καλύτερα ανθρώπινα σήματα είχαν πιθανότατα πλεονέκτημα. Η ικανότητα αυτή δεν σημαίνει απαραίτητα συναισθηματική ταύτιση. Δείχνει όμως προσαρμοστικότητα.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για τη σχέση ανθρώπου και γάτας;
Η σχέση ανθρώπου και γάτας ίσως να μην βασίζεται στην κατανόηση των συναισθημάτων όπως τη φανταζόμαστε. Η γάτα πιθανότατα δεν ξέρει ότι είμαστε λυπημένοι ή αγχωμένοι με τον ανθρώπινο τρόπο που το εννοούμε.
Αναγνωρίζει όμως αλλαγές στη φωνή, στη στάση σώματος, στις κινήσεις και στη συνολική ατμόσφαιρα του σπιτιού. Η ηρεμία, η σταθερότητα και η προβλεψιμότητα δημιουργούν αίσθηση ασφάλειας. Και η ασφάλεια είναι ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες που χτίζουν δεσμό.
Τελική σκέψη
Ίσως τελικά η απάντηση στο αν καταλαβαίνει η γάτα τα συναισθήματα μας να είναι πιο σύνθετη απ’ όσο φανταζόμαστε.
Η γάτα πιθανότατα δεν «διαβάζει» τα συναισθήματα μας όπως θα έκανε ένας άνθρωπος. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι αδιάφορη. Παρατηρεί. Συνδέει εμπειρίες. Μαθαίνει μοτίβα.
Και ίσως αυτό να είναι τελικά πιο εντυπωσιακό. Όχι επειδή μας καταλαβαίνει όπως φανταζόμαστε, αλλά επειδή έχει μάθει να ζει δίπλα μας, προσέχοντας πολύ περισσότερα απ’ όσα συνήθως αντιλαμβανόμαστε εμείς.
Πηγές:
- Quaranta A et al. – Emotion Recognition in Cats
- Saito A, Shinozuka K. – Vocal recognition of owners by domestic cats (Felis catus)
- d’Ingeo S et al. – Relationship between asymmetric nostril use and human emotional odours in cats
- Merola I et al. – Social referencing and cat-human communication
