Έχεις αφήσει το ποτήρι σου στο τραπέζι για λίγα δευτερόλεπτα. Η γάτα σου ανεβαίνει δίπλα του, το κοιτάζει, το αγγίζει προσεκτικά με την πατούσα της και το σπρώχνει μέχρι να πέσει στο πάτωμα. Εσύ ακούς τον θόρυβο, τρέχεις να δεις τι έγινε και εκείνη σε κοιτάζει σαν να μην έχει καμία σχέση με το συμβάν.
Για εμάς αυτή η συμπεριφορά μπορεί να μοιάζει με σκανταλιά ή με μια πράξη που έγινε επίτηδες για να μας εκνευρίσει. Για τη γάτα όμως, το αντικείμενο που πέφτει δεν έχει τη σημασία που έχει για εμάς. Δεν ξέρει ότι η κούπα ήταν η αγαπημένη μας ή ότι το γυάλινο διακοσμητικό μπορεί να σπάσει. Βλέπει κάτι μικρό, ακίνητο αλλά εύκολο να μετακινηθεί. Όταν το αγγίξει, αυτό κινείται, κάνει θόρυβο και μερικές φορές προκαλεί και τη δική μας αντίδραση. Όλα αυτά είναι αρκετά ενδιαφέροντα για μια γάτα.
Δεν το κάνει από εκδίκηση
Ας ξεκινήσουμε από το βασικό: οι γάτες δεν πετούν αντικείμενα για να μας τιμωρήσουν επειδή αργήσαμε να γυρίσουμε σπίτι, επειδή δεν γεμίσαμε αμέσως το μπολ τους ή επειδή δεν τους δώσαμε προσοχή. Μπορεί το timing να είναι συχνά εντυπωσιακό, ειδικά όταν κάτι πέφτει ακριβώς τη στιγμή που προσπαθούμε να δουλέψουμε, να κοιμηθούμε ή να μιλήσουμε στο τηλέφωνο, όμως δεν πρόκειται για εκδίκηση με την ανθρώπινη έννοια.
Μια γάτα είναι πιθανό να επαναλάβει μια συμπεριφορά όταν της κινεί το ενδιαφέρον ή όταν έχει διαπιστώσει ότι με αυτόν τον τρόπο συμβαίνει κάτι. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι η κίνηση του αντικειμένου, ο ήχος που κάνει όταν πέφτει, η εξερεύνηση ή η προσοχή που ακολουθεί από εμάς. Δεν σημαίνει ότι προσπαθεί να μας χειριστεί. Σημαίνει απλώς ότι έχει παρατηρήσει πως, όταν σπρώχνει ένα αντικείμενο, κάτι συμβαίνει.
Και συνήθως κάτι συμβαίνει πράγματι. Σηκωνόμαστε αμέσως, μιλάμε δυνατά, τη κοιτάζουμε, τρέχουμε να μαζέψουμε ό,τι έπεσε. Ακόμη κι αν η αντίδρασή μας είναι εκνευρισμένη, για μια γάτα που εκείνη τη στιγμή θέλει αλληλεπίδραση μπορεί να είναι αρκετή για να επαναλάβει τη συμπεριφορά.
Η πατούσα της είναι εργαλείο εξερεύνησης
Οι άνθρωποι εξετάζουμε ένα αντικείμενο με τα χέρια μας: το σηκώνουμε, το γυρίζουμε, το πιάνουμε. Η γάτα χρησιμοποιεί τη μύτη, την όραση, το στόμα και φυσικά τις πατούσες της. Με ένα ελαφρύ άγγιγμα μπορεί να δει αν κάτι μετακινείται, αν είναι ελαφρύ, αν κάνει ήχο ή αν αντιδρά διαφορετικά όταν το σπρώξει λίγο πιο δυνατά.
Ιδιαίτερα τα μικρά ή ελαφριά αντικείμενα έχουν συχνά μεγάλο ενδιαφέρον. Ένα στυλό που κυλά, ένα καπάκι, ένα λαστιχάκι ή ένα κόσμημα μπορεί να τραβήξουν την προσοχή της, ακριβώς επειδή κινούνται απρόβλεπτα. Η κίνηση αυτή μπορεί να ενεργοποιεί στοιχεία της φυσικής ακολουθίας του παιχνιδιού, που συνδέεται με τη θηρευτική συμπεριφορά, όπως η παρατήρηση, το άγγιγμα, η καταδίωξη και ο έλεγχος της κίνησης.
Φυσικά, μια γάτα που σπρώχνει ένα αντικείμενο δεν πιστεύει ότι κυνηγά το τηλεχειριστήριο. Όμως η τάση να παρατηρεί και να δοκιμάζει κάτι που κινείται είναι μέρος του τρόπου με τον οποίο εξερευνά το περιβάλλον της. Για κάποιες γάτες αυτό συμβαίνει συχνά, ενώ για άλλες μόνο περιστασιακά. Η προσωπικότητα, η ηλικία και το επίπεδο δραστηριότητας τους παίζουν μεγάλο ρόλο.
Γιατί συμβαίνει συνήθως από ψηλά
Δεν είναι τυχαίο ότι τα περισσότερα σκηνικά συμβαίνουν πάνω σε τραπέζια, γραφεία, κομοδίνα, ράφια ή πάγκους. Οι γάτες αγαπούν τα ψηλά σημεία επειδή τους προσφέρουν καλύτερη θέα του χώρου, αίσθηση ασφάλειας και έλεγχο όσων συμβαίνουν γύρω τους. Από εκεί παρατηρούν τους ανθρώπους, τα άλλα ζώα, τις κινήσεις μέσα στο σπίτι και κάθε μικρή αλλαγή στο περιβάλλον.
Ένα τραπέζι γεμάτο αντικείμενα είναι για τη γάτα ένας χώρος με πολλά ερεθίσματα. Υπάρχουν διαφορετικές μυρωδιές, υφές και ήχοι, αλλά και πράγματα που μπορούν να μετακινηθούν εύκολα. Αν το σημείο βρίσκεται κοντά σε παράθυρο ή σε μέρος του σπιτιού όπου υπάρχει κίνηση, το ενδιαφέρον αυξάνεται ακόμη περισσότερο.
Το θέμα δεν είναι να προσπαθήσουμε να εμποδίσουμε τη γάτα να αναζητά ύψος. Η κάθετη χρήση του χώρου είναι φυσιολογική και σημαντική για εκείνη. Χρειάζεται όμως να οργανώσουμε το σπίτι έτσι ώστε να έχει ασφαλείς επιλογές για να σκαρφαλώνει και να παρατηρεί, χωρίς κάθε ψηλό σημείο να είναι γεμάτο με αντικείμενα που μπορούν να πέσουν ή να σπάσουν.
Η ανάγκη για παιχνίδι και ερεθίσματα
Το ότι ρίχνει αντικείμενα δεν σημαίνει από μόνο του ότι η γάτα βαριέται ή ότι δεν περνάει καλά. Πολλές γάτες το κάνουν απλώς επειδή τους κινεί την περιέργεια κάτι που μετακινείται ή επειδή τους αρέσει η αίσθηση και ο ήχος της πτώσης. Αν όμως η συμπεριφορά είναι πολύ συχνή, εμφανίζεται κυρίως όταν η γάτα είναι μόνη της για ώρες ή συνοδεύεται από έντονη ανησυχία και διαρκή αναζήτηση δράσης, τότε αξίζει να εξετάσουμε αν η καθημερινότητά της έχει αρκετά ερεθίσματα.
Μια γάτα που ζει αποκλειστικά μέσα στο σπίτι χρειάζεται ευκαιρίες να εκφράζει φυσιολογικές συμπεριφορές, όπως να παρατηρεί, να σκαρφαλώνει, να εξερευνά και να παίζει. Όταν αυτές οι ανάγκες δεν καλύπτονται επαρκώς, μπορεί να αναζητήσει μόνη της κάτι ενδιαφέρον. Και συχνά είναι πολύ πιο ευρηματική από εμάς.
Το διαδραστικό παιχνίδι, ειδικά με ένα παιχνίδι-καλάμι που μιμείται την κίνηση μικρού θηράματος, μπορεί να βοηθήσει σημαντικά. Δεν χρειάζονται ατελείωτες ώρες. Λίγα σύντομα παιχνίδια μέσα στην ημέρα, προσαρμοσμένα στην ηλικία, τη φυσική κατάσταση και την προσωπικότητα της γάτας, έχουν περισσότερη αξία από το να υπάρχουν απλώς πολλά παιχνίδια πεταμένα στο πάτωμα. Ιδανικά, η γάτα πρέπει να έχει την ευκαιρία να παρατηρήσει, να πλησιάσει, να κυνηγήσει και να «πιάσει» το παιχνίδι.
Χρήσιμη είναι και η εναλλαγή παιχνιδιών, ώστε να μη βλέπει κάθε μέρα τα ίδια. Παιχνίδια τροφής, χαρτονένια κουτιά, ασφαλή μικρά αντικείμενα για εξερεύνηση και διαφορετικά σημεία παρατήρησης μέσα στο σπίτι μπορούν επίσης να εμπλουτίσουν την καθημερινότητα της.
Μπορεί να έχει μάθει ότι έτσι τραβά την προσοχή σου
Κάποιες γάτες έχουν καταλάβει πολύ καλά ότι το νιαούρισμα δεν τραβά πάντα την προσοχή μας, ενώ ένα ποτήρι που κινδυνεύει να πέσει την τραβά αμέσως. Αν κάθε φορά που η γάτα ακουμπά ένα αντικείμενο εμείς σηκωνόμαστε, μιλάμε, τη μαλώνουμε ή της προσφέρουμε φαγητό για να την απομακρύνουμε, μπορεί άθελa μας να της μάθουμε ότι αυτή η συμπεριφορά έχει αποτέλεσμα.
Όταν υπάρχει κίνδυνος να πέσει ή να σπάσει κάτι, το απομακρύνουμε. Για να μειωθεί όμως η συχνότητα της συμπεριφοράς, χρειάζεται να δούμε τι την προκαλεί. Αν γνωρίζουμε, για παράδειγμα, ότι κάθε βράδυ ανεβαίνει στο γραφείο και αρχίζει να σπρώχνει αντικείμενα, μπορούμε πριν συμβεί αυτό να της προσφέρουμε λίγα λεπτά παιχνιδιού ή μια άλλη δραστηριότητα που της αρέσει.
Έχει επίσης σημασία να δίνουμε προσοχή στις ήρεμες στιγμές της. Αν έρχεται κοντά μας, κάθεται δίπλα μας ή μας κοιτάζει, μπορούμε να της μιλήσουμε, να παίξουμε λίγο μαζί της ή να της προσφέρουμε την αλληλεπίδραση που απολαμβάνει. Έτσι δεν χρειάζεται να ανακαλύπτει πιο θεαματικούς τρόπους για να τραβήξει την προσοχή μας.
Τι μπορούμε να κάνουμε πρακτικά
Η πιο αποτελεσματική λύση είναι συνήθως η πρόληψη. Δεν αφήνουμε πολύτιμα, εύθραυστα ή επικίνδυνα αντικείμενα σε σημεία όπου η γάτα περνά χρόνο. Δεν είναι υπερβολή, είναι ένας ρεαλιστικός τρόπος να οργανώσουμε ένα σπίτι που μοιραζόμαστε με ένα ζώο που σκαρφαλώνει, εξερευνά και χρησιμοποιεί τις πατούσες του για να δοκιμάζει τον κόσμο γύρω του.
Ποτήρια, κεριά, φάρμακα, μικρά ηλεκτρονικά αντικείμενα, διακοσμητικά και οτιδήποτε μπορεί να σπάσει ή να καταποθεί πρέπει να αποθηκεύονται με ασφάλεια. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για λαστιχάκια, κλωστές, κορδέλες, κοσμήματα και μικρά πλαστικά αντικείμενα, επειδή δεν πρέπει ποτέ να μένουν διαθέσιμα στη γάτα χωρίς επίβλεψη.
Παράλληλα, αξίζει να της προσφέρουμε δικά της ψηλά σημεία. Ένα σταθερό γατόδεντρο, ένα ράφι κατάλληλα τοποθετημένο, ένα ασφαλές περβάζι ή μια υπερυψωμένη θέση κοντά σε παράθυρο μπορούν να καλύψουν την ανάγκη της για παρατήρηση χωρίς να χρειάζεται να διεκδικεί το γραφείο ή τον πάγκο της κουζίνας. Όσο περισσότερες ασφαλείς και ενδιαφέρουσες επιλογές έχει, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να αναζητά απασχόληση εκεί όπου δεν τη θέλουμε.
Η τιμωρία δεν λύνει το πρόβλημα
Οι φωνές, η απότομη απομάκρυνση ή κάθε άλλη μορφή τιμωρίας μπορεί να σταματήσουν τη γάτα για εκείνη τη στιγμή, αλλά δεν της εξηγούν τι θέλουμε να κάνει αντί γι’ αυτό. Το πιθανότερο είναι να τη φοβίσουν, να την κάνουν να αποφεύγει εμάς ή να συνεχίσει τη συμπεριφορά όταν δεν είμαστε μπροστά.
Η γάτα δεν χρειάζεται να μάθει ότι το τραπέζι είναι επικίνδυνο επειδή μπορεί να θυμώσουμε. Χρειάζεται να έχει άλλες επιλογές που είναι ασφαλείς, προβλέψιμες και πραγματικά ενδιαφέρουσες. Η πρόληψη, το παιχνίδι, η οργάνωση του χώρου και η ήρεμη ανακατεύθυνση έχουν πολύ περισσότερες πιθανότητες να λειτουργήσουν μακροπρόθεσμα.
Αν την πιάσουμε να πλησιάζει ένα επικίνδυνο αντικείμενο, το απομακρύνουμε ήρεμα και στρέφουμε την προσοχή της σε κάτι άλλο. Αντί να μετατρέψουμε το περιστατικό σε έντονη αλληλεπίδραση, μπορούμε να της δώσουμε ένα παιχνίδι ή να την καλέσουμε προς ένα δικό της ασφαλές σημείο.
Δεν είναι πάντα σκανταλιά
Το να πετάει η γάτα αντικείμενα από ένα τραπέζι ή ένα ράφι μπορεί να μας κουράζει, ειδικά όταν πρόκειται για πράγματα που σπάνε ή που χρειαζόμαστε. Πίσω από αυτή τη συμπεριφορά όμως δεν κρύβεται κακή πρόθεση. Συνήθως είναι ένας συνδυασμός περιέργειας, παιχνιδιού και της φυσικής της ανάγκης να εξερευνά όσα βρίσκονται γύρω της.
Αν οργανώσουμε λίγο καλύτερα τον χώρο, απομακρύνουμε τα επικίνδυνα αντικείμενα και της δώσουμε αρκετές ευκαιρίες για παιχνίδι, παρατήρηση και απασχόληση, δεν θα εξαφανιστεί απαραίτητα κάθε σπρώξιμο με την πατούσα. Είναι όμως πολύ πιθανό να μειωθούν οι στιγμές που καταλήγουν σε έναν θόρυβο από το διπλανό δωμάτιο και σε εμάς να αναρωτιόμαστε τι έπεσε αυτή τη φορά.
Πηγές:
- Delgado M, Hecht J (2019). A review of the development and functions of cat play, with future research considerations. Applied Animal Behaviour Science
- Ellis SLH, Rodan I, Carney HC, et al. (2013). AAFP and ISFM Feline Environmental Needs Guidelines. Journal of Feline Medicine and Surgery
- Rochlitz I (1999). Recommendations for the housing of cats. Journal of Feline Medicine and Surgery
- News & Views — PMC (NIH)
- Common feline problem behaviours: Owner-directed aggression — PMC
- American Association of Feline Practitioners (AAFP) (2012). Position Statement: Positive Reinforcement of Cats
