Επιστημονικός έλεγχος άρθρου: Σκρέκας Βαλάντης, DVM, Κτηνίατρος
Αν ρωτήσεις τους περισσότερους γατογονείς αν θα καταλάβαιναν αμέσως πότε η γάτα τους πονάει, η πλειονότητα πιθανότατα θα απαντούσε «ναι». Στην πράξη, όμως, τα πράγματα είναι πολύ πιο περίπλοκα. Οι γάτες συχνά δεν εκφράζουν τον πόνο με εμφανή τρόπο. Δεν θα κλάψουν απαραίτητα, δεν θα παραπονεθούν έντονα και πολλές φορές δεν θα δείξουν κάτι που να μοιάζει ξεκάθαρα με «σύμπτωμα».
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πονάνε. Σημαίνει ότι ο πόνος τους μπορεί να κρύβεται πίσω από μικρές αλλαγές: λίγο λιγότερη κίνηση, διαφορετική στάση σώματος, μειωμένη περιποίηση, αποφυγή επαφής, δυσκολία στο άλμα ή μια ανεπαίσθητη αλλαγή στο βλέμμα. Οι γάτες, ως είδος, έχουν εξελιχθεί να κρύβουν σημάδια αδυναμίας, κάτι που στη φύση λειτουργούσε ως μηχανισμός επιβίωσης. Γι’ αυτό, μέχρι να γίνει ο πόνος εμφανής, μπορεί να υπάρχει ήδη για αρκετό καιρό.
Για τους γατογονείς, η κατανόηση αυτής της σιωπηλής γλώσσας δεν είναι απλώς χρήσιμη γνώση. Είναι βασικό κομμάτι φροντίδας.
Γιατί ο πόνος στη γάτα είναι τόσο δύσκολο να αναγνωριστεί
Πολλοί γατογονείς παρατηρούν αλλαγές στη συμπεριφορά της γάτας τους που μπορεί να υποδηλώνουν πόνο, αλλά τις αποδίδουν στη φυσιολογική διαδικασία της γήρανσης. Αυτή η παρανόηση οδηγεί συχνά σε καθυστερημένη κτηνιατρική παρέμβαση.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο επειδή αρκετές γάτες συμπεριφέρονται διαφορετικά στο κτηνιατρείο. Το στρες της επίσκεψης μπορεί να καλύψει σημάδια πόνου ή να κάνει τη γάτα να «παγώσει», με αποτέλεσμα ο κτηνίατρος να μη βλέπει πάντα αυτό που βλέπει ο γατογονιός στο σπίτι. Ακόμα και ο κτηνίατρος χρειάζεται συχνά τις δικές σας παρατηρήσεις για να κάνει σωστή εκτίμηση.
Μία από τις σημαντικές επιστημονικές εργασίες πάνω στο θέμα είναι η μελέτη των Merola και Mills, που δημοσιεύθηκε στο PLOS One. Οι ερευνητές, χρησιμοποιώντας τη γνώμη ειδικών στη συμπεριφορά και την ιατρική των γατών, κατέληξαν σε 25 συμπεριφορικά σημάδια που θεωρήθηκαν «επαρκή» για να υποδηλώσουν πόνο. Ανάμεσά τους βρίσκονται η μειωμένη περιποίηση, η καμπουριασμένη στάση, η αποφυγή φωτεινών χώρων, οι αλλαγές στη διατροφική συμπεριφορά και η δυσκολία στο άλμα. Το σημαντικό είναι ότι κανένα σημάδι δεν θεωρήθηκε από μόνο του απαραίτητο για να υπάρχει πόνος. Με απλά λόγια: μια γάτα μπορεί να πονάει ακόμη κι αν δεν εμφανίζει όλα τα «κλασικά» σημάδια.
Αλλαγές στην περιποίηση: το πρώτο σημάδι που αγνοούμε
Η περιποίηση είναι μία από τις πιο αξιόπιστες παραμέτρους για την εκτίμηση της ευεξίας μιας γάτας. Οι γάτες που πονάνε μπορεί να αλλάξουν τον χρόνο και τον τρόπο που αφιερώνουν στην περιποίησή τους. Αν δυσκολεύεται να στρίψει, να σκύψει ή να φτάσει συγκεκριμένα σημεία, όπως την πλάτη, την κοιλιά, τα πίσω άκρα ή τη βάση της ουράς, μπορεί να αρχίσει να περιποιείται τον εαυτό της λιγότερο. Το τρίχωμα τότε γίνεται πιο θαμπό, πιο μπερδεμένο ή πιο «ατημέλητο».
Υπάρχει όμως και η αντίθετη εικόνα. Κάποιες γάτες μπορεί να γλείφουν υπερβολικά ένα σημείο που τις ενοχλεί, με αποτέλεσμα απώλεια τριχώματος, ερεθισμό ή μικρές δερματικές αλλοιώσεις. Αυτό δεν σημαίνει πάντα πόνο, γιατί μπορεί να υπάρχουν και άλλες αιτίες, όπως δερματολογικά ή αλλεργικά προβλήματα. Όμως μια ξαφνική αλλαγή στην περιποίηση δεν πρέπει να θεωρείται τυχαία.
Πώς επηρεάζει ο πόνος τη στάση σώματος και την κίνηση
Ο πόνος συχνά φαίνεται στον τρόπο που η γάτα κάθεται, περπατά, σηκώνεται ή ξαπλώνει. Μια γάτα που πονάει μπορεί να κρατά το σώμα της πιο σφιγμένο, να κάθεται καμπουριασμένη, να έχει χαμηλωμένο κεφάλι ή να αποφεύγει να τεντωθεί όπως παλιά. Μπορεί επίσης να κινείται πιο αργά, να κάνει πιο «σκληρά» βήματα ή να φαίνεται διστακτική πριν πηδήξει.
Στις γάτες, οι αλλαγές στην κινητικότητα είναι συχνά πιο λεπτές απ’ ό,τι στους σκύλους. Αλλαγές στη γενική κινητικότητα που μπορεί να υποδηλώνουν πόνο περιλαμβάνουν: λιγότερα άλματα, χαμηλότερα άλματα, αποφυγή σκάλας, δυσκολία στο ανέβασμα ή στο κατέβασμα, λιγότερο παιχνίδι, λιγότερο ξύσιμο σε κάθετη επιφάνεια ή αποφυγή αγαπημένων σημείων ανάπαυσης.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν μια γάτα σταματά να πηγαίνει εκεί που πήγαινε πάντα: στο παράθυρο, στον καναπέ, στο κρεβάτι, στο γατόδεντρο ή σε ένα ψηλό ράφι. Πολλές φορές αυτό δεν είναι αλλαγή προτίμησης. Είναι αλλαγή δυνατότητας.
Η Feline Grimace Scale και η έκφραση του προσώπου
Τα τελευταία χρόνια, η επιστήμη έχει δώσει περισσότερη προσοχή και στην έκφραση του προσώπου της γάτας. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα εργαλεία είναι η Feline Grimace Scale, που αναπτύχθηκε από ερευνητές του Πανεπιστημίου του Μόντρεαλ για την αξιολόγηση οξέος πόνου στις γάτες. Η κλίμακα βασίζεται σε συγκεκριμένες αλλαγές στο πρόσωπο και έχει δείξει ότι μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση του πόνου και στην αξιολόγηση της ανταπόκρισης μετά τη χορήγηση αναλγητικής θεραπείας.
Η Feline Grimace Scale αξιολογεί πέντε σημεία: τη θέση των αυτιών, το σφίξιμο των ματιών, την ένταση στο ρύγχος, τη θέση των μουστακιών και τη θέση του κεφαλιού. Μια γάτα που πονάει μπορεί να έχει μισόκλειστα μάτια, αυτιά στραμμένα προς τα πλάγια ή προς τα πίσω, πιο τεταμένο πρόσωπο, μουστάκια σε ασυνήθιστη θέση και κεφάλι χαμηλωμένο. Αυτές οι αλλαγές είναι λεπτές, αλλά δεν είναι ασήμαντες.
Αλλαγές στη συμπεριφορά μιας γάτας που πονάει
Ο πόνος μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που μια γάτα σχετίζεται με τους ανθρώπους και τα άλλα κατοικίδια του σπιτιού. Μια γάτα που ήταν κοινωνική μπορεί να αρχίσει να αποσύρεται. Μια γάτα που ήταν ήρεμη μπορεί να γίνει ευερέθιστη. Μια γάτα που ανεχόταν το άγγιγμα μπορεί ξαφνικά να αντιδρά, να δαγκώνει ή να αποφεύγει την επαφή.
Υπάρχει και η αντίστροφη εικόνα. Κάποιες γάτες, όταν δεν αισθάνονται καλά, γίνονται πιο προσκολλημένες στον άνθρωπό τους. Ζητούν περισσότερη παρουσία, περισσότερη επαφή ή δείχνουν ανησυχία όταν μένουν μόνες. Αυτές οι αλλαγές δεν πρέπει να απορρίπτονται ως «ιδιοτροπία» ή «κακή διάθεση». Όταν μια συμπεριφορά αλλάζει απότομα ή σταδιακά χωρίς προφανή λόγο, αξίζει να αξιολογηθεί και ιατρικά.
Η χρήση της τουαλέτας ως κλινικός δείκτης
Μια αλλαγή στη χρήση της αμμολεκάνης δεν είναι πάντα «πρόβλημα συμπεριφοράς». Μπορεί να είναι ένδειξη πόνου. Μια γάτα με πόνο στις αρθρώσεις μπορεί να δυσκολεύεται να μπει σε τουαλέτα με ψηλά τοιχώματα, να κατέβει σκάλες για να τη βρει ή να πάρει άνετη στάση μέσα στην αμμολεκάνη.
Αν η τουαλέτα βρίσκεται σε υπόγειο, σε απομονωμένο σημείο ή σε χώρο που απαιτεί άλματα και σκαλοπάτια, μια γάτα με πόνο μπορεί να αρχίσει να την αποφεύγει. Αυτό μπορεί εύκολα να παρερμηνευτεί ως «εκδίκηση», «αντίδραση» ή «κακή συνήθεια», ενώ στην πραγματικότητα μπορεί να είναι τρόπος αποφυγής δυσφορίας.
Εδώ χρειάζεται ψυχραιμία και παρατήρηση. Η ακατάλληλη αποβολή μπορεί να σχετίζεται με πολλά αίτια, όπως προβλήματα ουροποιητικού, γαστρεντερικά ζητήματα, στρες ή πόνο. Γι’ αυτό δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως συμπεριφορικό θέμα.
Τι να κάνεις αν υποψιάζεσαι ότι η γάτα σου πονάει
Η καλύτερη βάση για να αναγνωρίσεις τον πόνο είναι να ξέρεις καλά τη φυσιολογική συμπεριφορά της δικής σου γάτας. Πώς κινείται όταν είναι καλά; Πού κοιμάται; Πώς περιποιείται το τρίχωμα της; Πώς αντιδρά στο άγγιγμα; Πώς χρησιμοποιεί την τουαλέτα της; Όταν γνωρίζεις τι είναι φυσιολογικό για τη γάτα σου, μπορείς να εντοπίσεις πιο γρήγορα την απόκλιση.
Καμία από τις παραπάνω αλλαγές δεν σημαίνει αυτόματα μία συγκεκριμένη διάγνωση. Σημαίνει όμως ότι κάτι αξίζει προσοχή. Αν παρατηρήσεις επίμονες αλλαγές στη συμπεριφορά, στην κίνηση, στην όρεξη, στην περιποίηση, στη χρήση της τουαλέτας ή στην κοινωνική επαφή, η επίσκεψη στον κτηνίατρο δεν πρέπει να αναβάλλεται.
Και κάτι πολύ σημαντικό: μην επιχειρήσεις ποτέ να δώσεις στη γάτα παυσίπονα για ανθρώπους χωρίς κτηνιατρική καθοδήγηση. Πολλά κοινά φάρμακα μπορεί να είναι επικίνδυνα ή τοξικά για τις γάτες. Η σωστή αντιμετώπιση του πόνου χρειάζεται διάγνωση, κατάλληλο φάρμακο, σωστή δόση και παρακολούθηση από κτηνίατρο.
Η πρώιμη αναγνώριση του πόνου δεν είναι απλώς θέμα άνεσης. Είναι θέμα ποιότητας ζωής. Μια γάτα που λαμβάνει έγκαιρα τη σωστή φροντίδα μπορεί να κινηθεί καλύτερα, να ξεκουραστεί καλύτερα, να αλληλεπιδράσει περισσότερο και να ζήσει τα χρόνια της με λιγότερη σιωπηλή δυσφορία.
*Το περιεχόμενο του άρθρου έχει ελεγχθεί σύμφωνα με σύγχρονη κτηνιατρική βιβλιογραφία και διεθνείς feline guidelines.
