Ένα όμορφο φυτό στο σαλόνι, μια γλάστρα στο μπαλκόνι ή ένα μπουκέτο λουλούδια που μόλις μπήκε στο βάζο μπορεί να φαίνεται εντελώς αθώο. Για μια γάτα, όμως, ορισμένα από τα φυτά που συναντάμε καθημερινά μέσα και γύρω από το σπίτι μπορεί να αποτελέσουν πραγματικό κίνδυνο. Διαφορετικά φυτά περιέχουν διαφορετικές ουσίες, επηρεάζουν διαφορετικά σημεία του οργανισμού και μπορούν να προκαλέσουν από έναν έντονο αλλά παροδικό ερεθισμό στο στόμα μέχρι σοβαρή βλάβη στα νεφρά, στο ήπαρ, στο νευρικό ή στο καρδιαγγειακό σύστημα.
Το γεγονός ότι μια γάτα δεν έχει δείξει ποτέ ενδιαφέρον για τα φυτά δεν σημαίνει ότι δεν θα το κάνει κάποια στιγμή. Ένα φύλλο που κινείται, ένα καινούργιο φυτό που μπήκε στο σπίτι, ένα πέταλο που έπεσε στο πάτωμα ή απλώς μια στιγμή περιέργειας μπορεί να είναι αρκετά για να την κάνουν να το δαγκώσει ή να παίξει μαζί του. Γι’ αυτό η πρόληψη δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στο «η δική μου γάτα δεν τα πειράζει». Το πιο ασφαλές είναι να γνωρίζουμε τι υπάρχει στον χώρο της και τι μπορεί να συμβεί αν κάποια στιγμή αποφασίσει να το δοκιμάσει.
Τι σημαίνει πραγματικά ότι ένα φυτό είναι «τοξικό»;
Η λέξη «τοξικό» εύκολα δημιουργεί την εντύπωση ότι όλα τα φυτά που χαρακτηρίζονται έτσι είναι εξίσου επικίνδυνα. Στην πράξη, όμως, οι διαφορές είναι μεγάλες. Ορισμένα προκαλούν κυρίως ερεθισμό στο στόμα ή γαστρεντερικές διαταραχές, ενώ άλλα περιέχουν ουσίες που μπορούν να απορροφηθούν από τον οργανισμό και να επηρεάσουν ζωτικά όργανα. Σημασία έχει επίσης ποιο μέρος του φυτού καταναλώθηκε, σε τι ποσότητα, ποιο ακριβώς είναι το είδος και φυσικά η κατάσταση της ίδιας της γάτας.
Πολλά δημοφιλή φυτά εσωτερικού χώρου, όπως ο πόθος, η μονστέρα, η διφενμπάχια, το φιλόδενδρο και το σπαθίφυλλο, περιέχουν αδιάλυτους κρυστάλλους οξαλικού ασβεστίου. Όταν η γάτα δαγκώσει ή μασήσει το φυτό, οι μικροσκοπικοί αυτοί κρύσταλλοι απελευθερώνονται και ερεθίζουν άμεσα τους ιστούς του στόματος και του φάρυγγα. Μπορεί έτσι να εμφανιστούν έντονος πόνος, σιελόρροια, πρήξιμο, δυσκολία στην κατάποση, αναγούλα ή εμετός. Είναι δυσάρεστο και μπορεί να χρειάζεται κτηνιατρική αξιολόγηση, αλλά δεν πρόκειται για τον ίδιο μηχανισμό τοξικότητας που συναντάμε σε φυτά όπως τα κρίνα των γενών Lilium και Hemerocallis, τα οποία μπορούν να προκαλέσουν σοβαρή νεφρική βλάβη στη γάτα.
Αυτή η διάκριση έχει σημασία. Δεν είναι σωστό να βάζουμε όλα τα φυτά στην ίδια κατηγορία κινδύνου μόνο και μόνο επειδή δίπλα στο όνομά τους υπάρχει η λέξη «τοξικό». Άλλο ένα φυτό που προκαλεί κυρίως ερεθισμό στο στόμα και άλλο ένα φυτό που μπορεί, ακόμη και μετά από μικρή έκθεση, να οδηγήσει σε σοβαρή βλάβη ζωτικού οργάνου.
Ποια τοξικά φυτά μπορεί να έχουμε ήδη μέσα στο σπίτι;
Δεν χρειάζεται να ψάξουμε για κάποιο σπάνιο ή εξωτικό είδος. Αρκετά από τα φυτά που υπάρχουν στα σπίτια μας περιλαμβάνονται στις λίστες των φυτών που θεωρούνται τοξικά για τις γάτες. Κάποια μάλιστα είναι τόσο συνηθισμένα, ώστε πολλοί γατογονείς μπορεί να τα έχουν για χρόνια χωρίς να έχουν αναρωτηθεί ποτέ αν είναι ασφαλή.
Ο πόθος (Epipremnum aureum) είναι ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα. Περιέχει αδιάλυτους κρυστάλλους οξαλικού ασβεστίου και, αν η γάτα μασήσει φύλλο ή βλαστό, μπορεί να εμφανίσει γρήγορα πόνο και ερεθισμό στο στόμα, σιελόρροια, αναγούλα, εμετό ή δυσκολία στην κατάποση. Παρόμοια συμπτώματα μπορεί να προκαλέσει και η μονστέρα (Monstera deliciosa), ένα φυτό εξαιρετικά δημοφιλές στη διακόσμηση εσωτερικών χώρων. Και εδώ ο κύριος μηχανισμός είναι ο τοπικός ερεθισμός από τους ίδιους κρυστάλλους.
Στην ίδια ευρύτερη κατηγορία βρίσκονται η διφενμπάχια (Dieffenbachia spp.), το φιλόδενδρο (Philodendron spp.), η ζάμια (Zamioculcas zamiifolia) και το σπαθίφυλλο (Spathiphyllum spp.). Αν μια γάτα μασήσει κάποιο από αυτά, μπορεί να εμφανίσει έντονη ενόχληση στο στόμα, σιελόρροια, μειωμένη όρεξη, αναγούλα ή εμετό.
Η σανσεβιέρια (Dracaena trifasciata), γνωστή και ως «γλώσσα της πεθεράς», είναι επίσης πολύ συνηθισμένο φυτό εσωτερικού χώρου. Η κατάποσή της μπορεί να προκαλέσει κυρίως γαστρεντερικά συμπτώματα, όπως εμετό, σιελόρροια και διάρροια. Παρόμοια εικόνα μπορεί να εμφανιστεί και μετά από μάσημα άλλων ειδών δράκαινας (Dracaena spp.), τα οποία συναντάμε συχνά σε σπίτια και επαγγελματικούς χώρους.
Η αλόη (Aloe vera) είναι άλλο ένα καλό παράδειγμα του γιατί το «φυσικό» ή το «ωφέλιμο για τον άνθρωπο» δεν σημαίνει απαραίτητα ασφαλές και για μια γάτα. Η κατάποση φυτικού υλικού μπορεί να προκαλέσει εμετό, διάρροια και λήθαργο.
Υπάρχει επίσης ένα φυτό που κάθε Δεκέμβριο εμφανίζεται ξαφνικά σε αμέτρητα σπίτια, το Αλεξανδρινό ή ποϊνσέτια (Euphorbia pulcherrima). Ο γαλακτώδης χυμός του είναι ερεθιστικός και, αν η γάτα μασήσει το φυτό, μπορεί να εμφανίσει ερεθισμό στο στόμα ή στο στομάχι και ενδεχομένως εμετό.
Το κυκλάμινο (Cyclamen spp.) είναι ένα ακόμη πολύ συνηθισμένο εποχικό φυτό, τόσο για το εσωτερικό του σπιτιού όσο και για βεράντες και μπαλκόνια. Μπορεί να προκαλέσει έντονη σιελόρροια, εμετό και διάρροια, ενώ ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στους υπόγειους κονδύλους του, το σαρκώδες διογκωμένο μέρος του φυτού που βρίσκεται κάτω από το χώμα, όπου η συγκέντρωση των τοξικών ουσιών είναι μεγαλύτερη. Αν καταναλωθεί μεγαλύτερη ποσότητα, η δηλητηρίαση μπορεί να είναι πιο σοβαρή.
Και στο μπαλκόνι ή στον κήπο;
Ο έλεγχος δεν τελειώνει στην πόρτα του σπιτιού. Αν η γάτα έχει πρόσβαση σε ασφαλισμένο μπαλκόνι, βεράντα, αυλή ή κήπο, χρειάζεται να γνωρίζουμε και τι φυτά υπάρχουν εκεί. Ορισμένα είδη που χρησιμοποιούνται συχνά ως καλλωπιστικά σε εξωτερικούς χώρους είναι επίσης τοξικά, ενώ σε μερικά φυτά ο μεγαλύτερος κίνδυνος βρίσκεται σε συγκεκριμένα μέρη τους, όπως στους βολβούς, στους σπόρους ή στους κονδύλους.
Οι αζαλέες και τα ροδόδενδρα (Rhododendron spp.) μπορούν να προκαλέσουν γαστρεντερικά, νευρολογικά και καρδιαγγειακά συμπτώματα, ενώ οι τουλίπες (Tulipa spp.) και οι νάρκισσοι (Narcissus spp.) χρειάζονται επίσης προσοχή, ιδιαίτερα στους βολβούς τους όπου υπάρχει μεγαλύτερη συγκέντρωση των ουσιών που προκαλούν τοξικότητα. Η πικροδάφνη (Nerium oleander), την οποία συναντάμε κυρίως σε αυλές, κήπους και εξωτερικούς χώρους, είναι σαφώς πιο σοβαρή περίπτωση, καθώς περιέχει τοξικές ουσίες που μπορούν να επηρεάσουν τη λειτουργία της καρδιάς.
Το ζητούμενο, πάντως, δεν είναι να απομνημονεύσουμε έναν ατελείωτο κατάλογο φυτών. Πιο πρακτικό είναι να γνωρίζουμε τι ακριβώς έχουμε στον δικό μας χώρο και να ελέγχουμε κάθε φυτό με τη βοτανική του ονομασία. Οι κοινές ονομασίες μπορεί να διαφέρουν ή να χρησιμοποιούνται για περισσότερα από ένα είδη, ενώ η επιστημονική ονομασία μάς επιτρέπει να ξέρουμε πολύ πιο συγκεκριμένα ποιο φυτό έχουμε μπροστά μας.
Τα κρίνα είναι μια ξεχωριστή περίπτωση
Από όλα τα φυτά που μπορεί να συναντήσει μια γάτα μέσα ή γύρω από ένα σπίτι, τα κρίνα των γενών Lilium και Hemerocallis χρειάζονται ξεχωριστή αναφορά. Για τις γάτες αποτελούν μία από τις πιο σοβαρές φυτικές δηλητηριάσεις, καθώς μπορούν να προκαλέσουν σοβαρή βλάβη στα νεφρά και να οδηγήσουν σε οξεία νεφρική ανεπάρκεια αν δεν υπάρξει έγκαιρη αντιμετώπιση.
Το ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι δεν χρειάζεται η γάτα να καταναλώσει μεγάλη ποσότητα. Ακόμη και μικρή έκθεση μπορεί να είναι σοβαρή, γι’ αυτό η ασφαλέστερη επιλογή είναι τα συγκεκριμένα κρίνα να μην βρίσκονται καθόλου σε σπίτι όπου ζει γάτα, ούτε ως γλάστρα ούτε μέσα σε ανθοδέσμη. Αυτό έχει σημασία γιατί χρησιμοποιούνται πολύ συχνά σε συνθέσεις λουλουδιών και μπορεί να μπουν στο σπίτι ως δώρο, χωρίς καν να έχουμε επιλέξει εμείς το συγκεκριμένο φυτό.
Χρειάζεται όμως προσοχή και στις ονομασίες. Το peace lily ή σπαθίφυλλο, για παράδειγμα, δεν ανήκει στα γένη Lilium ή Hemerocallis και δεν προκαλεί την ίδια νεφρική τοξικότητα, παρότι η αγγλική του ονομασία περιλαμβάνει τη λέξη «lily». Αυτός είναι ακόμη ένας λόγος που η σωστή αναγνώριση του φυτού, ιδανικά και με τη βοτανική του ονομασία, μπορεί να κάνει μεγάλη διαφορά.
Πώς μπορεί να εκτεθεί μια γάτα σε ένα τοξικό φυτό;
Η πιο προφανής περίπτωση είναι να δαγκώσει ή να καταπιεί ένα φύλλο, ένα άνθος, έναν βλαστό, έναν βολβό ή κάποιο άλλο τμήμα του φυτού. Δεν είναι όμως απαραίτητο να καθίσει μπροστά στη γλάστρα και να «φάει το φυτό» για να υπάρξει έκθεση. Ένα φύλλο ή ένα πέταλο μπορεί να πέσει στο πάτωμα και να γίνει παιχνίδι, μια ανθοδέσμη μπορεί να τοποθετηθεί προσωρινά σε χαμηλό τραπέζι ή μια γλάστρα μπορεί να μετακινηθεί σε σημείο που πριν δεν ήταν προσβάσιμο.
Η γάτα μπορεί επίσης να έρθει σε επαφή με φυτικό υλικό και στη συνέχεια, καθώς καθαρίζει το τρίχωμα και τις πατούσες της, να το καταπιεί κατά το grooming. Αυτός είναι και ο λόγος που η ασφάλεια δεν αφορά μόνο το αν «φτάνει τη γλάστρα», αλλά συνολικά τι μπορεί να βρεθεί στο περιβάλλον της. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στις ανθοδέσμες, γιατί ένα φυτό που εμείς δεν θα αγοράζαμε ποτέ μπορεί να εμφανιστεί στο σπίτι ως δώρο χωρίς να γνωρίζουμε ακριβώς ποια είδη περιλαμβάνει η σύνθεση.
Ποια συμπτώματα μπορεί να προκαλέσει ένα τοξικό φυτό;
Δεν υπάρχει ένα μοναδικό σύμπτωμα που να χαρακτηρίζει όλες τις δηλητηριάσεις από φυτά. Ανάλογα με το είδος και την ουσία που περιέχει, μπορεί να εμφανιστούν σιελόρροια, ερεθισμός ή πόνος στο στόμα, εμετός, διάρροια, απώλεια όρεξης και λήθαργος. Σε σοβαρότερες δηλητηριάσεις μπορεί να επηρεαστούν τα νεφρά, το ήπαρ, το νευρικό ή το καρδιαγγειακό σύστημα και να εμφανιστούν τρόμος, σπασμοί, διαταραχές του καρδιακού ρυθμού, δυσκολία στην αναπνοή ή αλλαγές στην ποσότητα των ούρων.
Ένα σημαντικό σημείο είναι ότι η απουσία άμεσων συμπτωμάτων δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν υπάρχει κίνδυνος. Ο χρόνος εμφάνισής τους εξαρτάται από την ουσία που έχει καταποθεί και, σε ορισμένες δηλητηριάσεις, η βλάβη μπορεί να εξελίσσεται πριν γίνει εμφανής στον γατογονιό. Γι’ αυτό, όταν γνωρίζουμε ή υποψιαζόμαστε έκθεση σε δυνητικά επικίνδυνο φυτό, δεν περιμένουμε να «δούμε πώς θα πάει» πριν ζητήσουμε κτηνιατρική συμβουλή.
Τι κάνουμε αν υποψιαζόμαστε ότι η γάτα μας έφαγε ένα φυτό;
Το πρώτο που κάνουμε είναι να απομακρύνουμε τη γάτα από το φυτό και να επικοινωνήσουμε άμεσα με κτηνίατρο, ιδιαίτερα αν δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποιο φυτό είναι ή αν πρόκειται για είδος υψηλής τοξικότητας. Αν μπορούμε, κρατάμε τη γλάστρα, την ετικέτα του φυτού ή βγάζουμε καθαρές φωτογραφίες από τα φύλλα, τα άνθη και ολόκληρο το φυτό, ώστε να βοηθήσουμε στην αναγνώρισή του. Χρήσιμο είναι επίσης να γνωρίζουμε περίπου πότε έγινε η πιθανή έκθεση και, όσο γίνεται, πόση ποσότητα μπορεί να καταναλώθηκε.
Δεν επιχειρούμε να προκαλέσουμε εμετό μόνοι μας και δεν δίνουμε καμία «σπιτική θεραπεία» χωρίς κτηνιατρική οδηγία. Η σωστή αντιμετώπιση εξαρτάται από το συγκεκριμένο φυτό, την ουσία που περιέχει, τον χρόνο που έχει περάσει και την κατάσταση της γάτας. Σε κάποιες δηλητηριάσεις η ταχύτητα με την οποία ξεκινά η κατάλληλη θεραπεία μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την εξέλιξη του περιστατικού.
«Το έχω χρόνια και δεν το έχει πειράξει ποτέ»
Είναι μια πολύ συνηθισμένη σκέψη και, με μια πρώτη ματιά, μοιάζει λογική. Όταν μια γάτα ζει χρόνια δίπλα σε ένα φυτό και δεν έχει δείξει το παραμικρό ενδιαφέρον, είναι εύκολο να θεωρήσουμε ότι δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η εκτίμηση βασίζεται αποκλειστικά στη συμπεριφορά που είχε μέχρι σήμερα και όχι σε αυτό που μπορεί να συμβεί αύριο.
Ένα καινούργιο φύλλο που κρέμεται χαμηλότερα, μια μετακίνηση της γλάστρας, ένα πέταλο που πέφτει στο πάτωμα ή απλώς μια στιγμή περιέργειας μπορεί να αλλάξουν τα δεδομένα. Ειδικά όταν πρόκειται για φυτά στα οποία ακόμη και μικρή έκθεση μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες, είναι πολύ πιο ασφαλές να αφαιρούμε τον κίνδυνο παρά να στηριζόμαστε στην υπόθεση ότι η γάτα «δεν πρόκειται να το πειράξει ποτέ».
Πώς διαλέγουμε φυτά όταν ζούμε με γάτα;
Ένα σπίτι με γάτα δεν χρειάζεται να είναι σπίτι χωρίς φυτά. Χρειάζεται όμως λίγη περισσότερη προσοχή στην επιλογή τους. Πριν αγοράσουμε μια καινούργια γλάστρα ή ένα φυτό για το μπαλκόνι, αξίζει να ελέγξουμε αν το συγκεκριμένο είδος θεωρείται τοξικό για τις γάτες και, όπου είναι δυνατόν, να αναζητήσουμε τη βοτανική του ονομασία. Αυτό μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο να μπερδέψουμε διαφορετικά είδη που κυκλοφορούν με παρόμοιες κοινές ονομασίες.
Ακόμη και η ένδειξη «μη τοξικό» δεν σημαίνει ότι ένα φυτό είναι τροφή για τη γάτα ή ότι η κατανάλωση μεγάλης ποσότητας φυτικού υλικού δεν μπορεί να της προκαλέσει γαστρεντερική ενόχληση. Η ουσιαστική διαφορά είναι ότι δεν περιέχει τις συγκεκριμένες γνωστές τοξίνες που συνδέονται με τις δηλητηριάσεις των τοξικών ειδών. Στην πράξη, λοιπόν, το πιο απλό μέτρο πρόληψης είναι να κάνουμε έναν σύντομο έλεγχο πριν φέρουμε οποιοδήποτε καινούργιο φυτό στον χώρο.
Πού μπορούμε να ελέγξουμε κάθε φυτό ξεχωριστά;
Τα φυτά που μπορεί να υπάρχουν σε ένα σπίτι, ένα μπαλκόνι ή έναν κήπο είναι εκατοντάδες και δεν θα είχε νόημα να προσπαθήσουμε να τα χωρέσουμε όλα σε ένα άρθρο. Πολύ πιο χρήσιμο είναι να έχουμε μια αξιόπιστη βάση στην οποία μπορούμε να ανατρέξουμε κάθε φορά που θέλουμε να ελέγξουμε ένα συγκεκριμένο φυτό, είτε πριν το αγοράσουμε είτε επειδή το έχουμε ήδη στον χώρο μας.
Η ASPCA διατηρεί ειδική βάση δεδομένων για τις γάτες, όπου τα φυτά παρουσιάζονται αλφαβητικά και μπορούμε να τα αναζητήσουμε με την κοινή ή τη βοτανική τους ονομασία. Περιλαμβάνει τόσο τοξικά όσο και μη τοξικά φυτά και είναι ένα πολύ χρήσιμο πρώτο σημείο αναφοράς για όποιον θέλει να ελέγξει τι υπάρχει στο σπίτι, στο μπαλκόνι ή στον κήπο του.
Δείτε την αλφαβητική λίστα “Toxic and Non-Toxic Plants – Cats” της ASPCA.
Η πρόληψη ξεκινά από το να γνωρίζουμε τι έχουμε γύρω μας
Δεν χρειάζεται να φοβόμαστε κάθε φυτό που υπάρχει στο σπίτι μας ούτε να θεωρούμε ότι η συμβίωση με μια γάτα σημαίνει πως πρέπει να αποχωριστούμε όλα τα φυτά. Χρειάζεται όμως να γνωρίζουμε τι έχουμε στον χώρο όπου ζει η γάτα μας και να μην θεωρούμε ένα φυτό ασφαλές μόνο επειδή είναι συνηθισμένο, φυσικό ή βρίσκεται εκεί εδώ και χρόνια.
Κυρίως χρειάζεται να θυμόμαστε ότι η λέξη «τοξικό» περιγράφει πολύ διαφορετικές καταστάσεις. Άλλο ένα φυτό που μπορεί να προκαλέσει έντονο αλλά συνήθως περιορισμένο ερεθισμό στο στόμα και άλλο ένα κρίνο, όπου ακόμη και μια μικρή έκθεση μπορεί να εξελιχθεί σε επείγον περιστατικό. Όσο καλύτερα γνωρίζουμε αυτές τις διαφορές, τόσο πιο εύκολα μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα σπίτι όμορφο, πράσινο και ταυτόχρονα ασφαλές για τη γάτα μας.
Πηγές:
- ASPCA – Toxic and Non-Toxic Plant List: Cats.
- Merck Veterinary Manual – Houseplants and Ornamentals Toxic to Animals.
- Cornell Feline Health Center – Common Cat Hazards.
- ASPCA – Poinsettia / Euphorbia pulcherrima.
