Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι οι γάτες είναι πιο «σιωπηλά» ζώα από τους σκύλους και ότι δεν εκφράζονται ιδιαίτερα. Στην πραγματικότητα όμως συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.
Η γάτα σου επικοινωνεί μαζί σου σχεδόν όλη την ημέρα. Κάποιες φορές χρησιμοποιεί τη φωνή της, άλλες το σώμα της, τα μάτια, την ουρά, τα αυτιά ή ακόμη και τις φερομόνες της. Το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν σου μιλάει. Είναι ότι πολλές φορές εμείς οι άνθρωποι δεν γνωρίζουμε πώς να «διαβάσουμε» αυτά που προσπαθεί να μας πει.
Η ηθολογία, δηλαδή η επιστήμη που μελετά τη συμπεριφορά των ζώων, έχει δείξει ότι η επικοινωνία των γατών είναι πολύ πιο σύνθετη απ’ όσο πιστεύαμε πριν από μερικές δεκαετίες. Κάθε μικρή κίνηση μπορεί να αποτελεί μέρος ενός μηνύματος και συχνά χρειάζεται να παρατηρήσουμε ολόκληρη τη στάση του σώματος και το περιβάλλον για να το ερμηνεύσουμε σωστά.
Ας δούμε λοιπόν τους σημαντικότερους τρόπους με τους οποίους μια γάτα επικοινωνεί καθημερινά μαζί μας.
Το νιαούρισμα
Αν παρατηρήσεις τη γάτα σου, πιθανότατα θα διαπιστώσεις ότι νιαουρίζει πολύ περισσότερο όταν απευθύνεται σε εσένα παρά όταν βρίσκεται με άλλες γάτες.
Οι ενήλικες γάτες δεν χρησιμοποιούν συχνά το νιαούρισμα για να επικοινωνήσουν μεταξύ τους. Μεταξύ τους βασίζονται περισσότερο στη στάση του σώματος, στις μυρωδιές, στο βλέμμα, στην ουρά και σε άλλους πιο διακριτικούς τρόπους επικοινωνίας. Το νιαούρισμα, αντίθετα, φαίνεται πως έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία στη σχέση γάτας και ανθρώπου.
Με απλά λόγια, πολλές γάτες έχουν μάθει ότι οι άνθρωποι ανταποκρίνονται στη φωνή. Έτσι, χρησιμοποιούν το νιαούρισμα για να τραβήξουν την προσοχή μας, να ζητήσουν φαγητό, να μας χαιρετήσουν, να μας καλέσουν να τις ακολουθήσουμε ή να δείξουν ότι κάτι δεν τους αρέσει.
Ένα σύντομο και απαλό νιαούρισμα μπορεί να είναι ένας απλός χαιρετισμός. Ένα πιο επίμονο νιαούρισμα μπορεί να σημαίνει ότι θέλει κάτι συγκεκριμένο, όπως φαγητό, παιχνίδι ή να ανοίξεις μια πόρτα. Ένα δυνατό, ξαφνικό ή ασυνήθιστο νιαούρισμα μπορεί να δείχνει ενόχληση, φόβο, πόνο ή άγχος.
Το ενδιαφέρον είναι ότι κάθε γάτα μπορεί να αναπτύξει το δικό της μικρό «λεξιλόγιο» με τον γατογονιό της. Με τον καιρό, πολλοί γατογονείς μαθαίνουν να ξεχωρίζουν πότε η γάτα τους ζητάει φαγητό, πότε θέλει παρέα και πότε απλώς διαμαρτύρεται επειδή κάτι άλλαξε στη ρουτίνα της.
Γι’ αυτό δεν έχει νόημα να ερμηνεύουμε κάθε νιαούρισμα με τον ίδιο τρόπο. Η ένταση, η διάρκεια, η συχνότητα, η ώρα της ημέρας και το πλαίσιο μέσα στο οποίο συμβαίνει παίζουν μεγάλο ρόλο. Αν μια γάτα που συνήθως είναι ήσυχη αρχίσει ξαφνικά να νιαουρίζει πολύ περισσότερο, αυτό δεν πρέπει να αγνοηθεί. Μπορεί να είναι απλώς μια αλλαγή στη συμπεριφορά της, αλλά μπορεί να δείχνει και πόνο, στρες ή κάποιο πρόβλημα υγείας.
Το γουργούρισμα
Για τους περισσότερους ανθρώπους το γουργούρισμα σημαίνει ότι η γάτα είναι ευτυχισμένη. Και πράγματι, πολύ συχνά αυτό ισχύει. Μια χαλαρή γάτα που γουργουρίζει ενώ τη χαϊδεύεις, ενώ είναι κουλουριασμένη δίπλα σου ή ενώ κοιμάται σε ένα ασφαλές σημείο, πιθανότατα νιώθει άνεση, εμπιστοσύνη και ευχαρίστηση. Είναι ένας από τους πιο γνώριμους ήχους της σχέσης ανθρώπου και γάτας.
Όμως το γουργούρισμα δεν έχει πάντα μόνο μία σημασία. Οι γάτες μπορεί να γουργουρίζουν και όταν φοβούνται, όταν πονάνε, όταν είναι άρρωστες, όταν γεννούν ή όταν βρίσκονται σε μια κατάσταση έντονου στρες, όπως σε μια επίσκεψη στον κτηνίατρο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το γουργούρισμα δεν είναι απαραίτητα ένδειξη χαράς. Μπορεί να λειτουργεί περισσότερο σαν ένας τρόπος αυτοκαθησυχασμού.
Με άλλα λόγια, η γάτα μπορεί να γουργουρίζει όχι επειδή όλα είναι καλά, αλλά επειδή προσπαθεί να ηρεμήσει τον εαυτό της.
Γι’ αυτό είναι λάθος να λέμε πάντα «γουργουρίζει, άρα είναι χαρούμενη». Χρειάζεται να δούμε ολόκληρη την εικόνα. Είναι το σώμα της χαλαρό; Τα μάτια της είναι ήρεμα; Τα αυτιά της βρίσκονται σε φυσιολογική θέση; Η ουρά της είναι ακίνητη ή κινείται νευρικά; Τρώει, παίζει και συμπεριφέρεται όπως συνήθως;
Αν το γουργούρισμα συνοδεύεται από κρυψίμο, μειωμένη όρεξη, επιθετικότητα, δυσκολία στην κίνηση ή αλλαγή στη συμπεριφορά, τότε δεν πρέπει να το θεωρήσουμε απλώς «γλυκιά στιγμή». Μπορεί να είναι σημάδι ότι η γάτα δεν νιώθει καλά.
Το γουργούρισμα, λοιπόν, είναι ένα πολύ τρυφερό κομμάτι της επικοινωνίας της γάτας, αλλά χρειάζεται σωστή ανάγνωση. Όπως συμβαίνει με όλες τις συμπεριφορές της, το νόημα του εξαρτάται πάντα από το πλαίσιο.
Το αργό ανοιγοκλείσιμο των ματιών
Αν έχεις παρατηρήσει ποτέ τη γάτα σου να σε κοιτάζει ήρεμα και να κλείνει αργά τα μάτια της, τότε έχεις δεχθεί ένα από τα πιο όμορφα μηνύματα που μπορεί να σου στείλει.
Στον κόσμο των γατών, το να κλείνει κάποια τα μάτια της μπροστά σε έναν άλλον σημαίνει ότι νιώθει αρκετά ασφαλής ώστε να μην χρειάζεται να βρίσκεται συνεχώς σε εγρήγορση. Είναι μια ένδειξη εμπιστοσύνης.
Μάλιστα, τα τελευταία χρόνια επιστημονικές μελέτες έδειξαν ότι όταν οι άνθρωποι ανταποκρίνονται με τον ίδιο τρόπο –κλείνοντας κι εκείνοι αργά τα μάτια τους– οι γάτες είναι πιο πιθανό να πλησιάσουν και να αλληλεπιδράσουν μαζί τους.
Γι’ αυτό πολλοί αποκαλούν αυτή τη συμπεριφορά «το χαμόγελο της γάτας» ή «το φιλί της γάτας». Δεν πρόκειται, φυσικά, για χαμόγελο ή φιλί με την ανθρώπινη έννοια, αλλά για έναν ήρεμο τρόπο να δείξει ότι αισθάνεται άνετα μαζί σου.
Η ουρά της
Αν έπρεπε να διαλέξει κανείς μόνο ένα σημείο του σώματος μιας γάτας για να καταλάβει τη διάθεσή της, αυτό θα ήταν πιθανότατα η ουρά της.
Μια ουρά που είναι σηκωμένη κάθετα με την άκρη ελαφρώς λυγισμένη αποτελεί συνήθως έναν φιλικό χαιρετισμό. Είναι ένας τρόπος να σου πει ότι χαίρεται που σε βλέπει.
Αντίθετα, μια φουντωμένη ουρά δείχνει ότι η γάτα έχει τρομάξει ή αισθάνεται πως απειλείται και προσπαθεί να φαίνεται μεγαλύτερη. Όταν η ουρά κινείται έντονα δεξιά και αριστερά, ιδιαίτερα προς την άκρη της, συνήθως σημαίνει ένταση, εκνευρισμό ή αυξημένη διέγερση.
Υπάρχουν όμως και πιο διακριτικά μηνύματα. Για παράδειγμα, όταν η άκρη της ουράς κινείται αργά ενώ η γάτα παρατηρεί κάτι, συχνά δείχνει ότι έχει συγκεντρωθεί ή επεξεργάζεται αυτό που συμβαίνει γύρω της.
Η ουρά δεν πρέπει ποτέ να ερμηνεύεται μόνη της. Πάντα χρειάζεται να τη συνδυάζουμε με τη στάση του σώματος, τα αυτιά και τις εκφράσεις του προσώπου.
Τα αυτιά
Τα αυτιά της γάτας λειτουργούν σχεδόν σαν κεραίες που αποκαλύπτουν συνεχώς τη συναισθηματική της κατάσταση.
Όταν είναι στραμμένα προς τα εμπρός, συνήθως δείχνουν ενδιαφέρον, περιέργεια και χαλάρωση.
Αν αρχίσουν να περιστρέφονται προς διαφορετικές κατευθύνσεις, η γάτα προσπαθεί να εντοπίσει ήχους από το περιβάλλον της. Πρόκειται για μια απολύτως φυσιολογική συμπεριφορά, καθώς η ακοή της είναι εξαιρετικά ανεπτυγμένη.
Όταν όμως τα αυτιά γυρίζουν προς τα πίσω ή κολλάνε στο κεφάλι, το μήνυμα αλλάζει. Μπορεί να σημαίνει φόβο, εκνευρισμό, αμυντική στάση ή προετοιμασία για πιθανή σύγκρουση.
Γι’ αυτό, αν δεις τη γάτα σου να έχει τα αυτιά τραβηγμένα προς τα πίσω ενώ τη χαϊδεύεις, είναι καλό να σταματήσεις για λίγο και να παρατηρήσεις αν σου δείχνει ότι χρειάζεται περισσότερο προσωπικό χώρο.
Τα μουστάκια
Πολλοί τα θεωρούν απλώς ένα χαρακτηριστικό του προσώπου της γάτας. Στην πραγματικότητα όμως αποτελούν ένα εξαιρετικά ευαίσθητο αισθητηριακό όργανο.
Τα μουστάκια βοηθούν τη γάτα να αντιλαμβάνεται τον χώρο γύρω της, να εκτιμά αν χωράει να περάσει από ένα άνοιγμα και να ανιχνεύει μικρές κινήσεις του αέρα.
Παράλληλα όμως αποτελούν και μέρος της επικοινωνίας της. Όταν είναι χαλαρά και στραμμένα στο πλάι, η γάτα συνήθως αισθάνεται ήρεμη. Όταν προβάλλουν έντονα προς τα εμπρός, συχνά δείχνουν έντονο ενδιαφέρον, περιέργεια ή προετοιμασία για παιχνίδι ή κυνήγι. Αντίθετα, όταν είναι τραβηγμένα προς τα πίσω και κολλημένα στα μάγουλα, συνήθως συνοδεύουν φόβο, άγχος ή αμυντική στάση.
Επειδή όμως τα μουστάκια συνεργάζονται με τα αυτιά, τα μάτια και τη στάση του σώματος, δεν αρκούν από μόνα τους για να καταλάβουμε τι νιώθει μια γάτα. Είναι ένα ακόμη κομμάτι του «παζλ» της επικοινωνίας της.
Το τρίψιμο πάνω σου
Όταν η γάτα τρίβει το κεφάλι, τα μάγουλα ή ολόκληρο το σώμα της πάνω στα πόδια σου, στο χέρι σου ή ακόμα και στο πρόσωπο σου, πολλοί πιστεύουν ότι απλώς ζητάει χάδια. Συχνά πράγματι θέλει την προσοχή σου, όμως αυτή η συμπεριφορά έχει και έναν βαθύτερο σκοπό.
Στα μάγουλα, στο μέτωπο και γύρω από το πηγούνι της υπάρχουν αδένες που παράγουν φερομόνες. Τρίβοντας σε, αφήνει πάνω σου τη δική της χαρακτηριστική μυρωδιά. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργεί ένα κοινό οσφρητικό «προφίλ» ανάμεσα σε εσένα, την ίδια και το περιβάλλον της. Με απλά λόγια, σε εντάσσει στην κοινωνική της ομάδα. Αυτό δεν σημαίνει ότι σε «μαρκάρει» ως ιδιοκτησία της, όπως συχνά λέγεται. Σημαίνει ότι είσαι ένα οικείο και ασφαλές μέλος του κόσμου της. Γι’ αυτό και πολλές γάτες θα τρίβονται στους ανθρώπους που εμπιστεύονται περισσότερο.
Το ζύμωμα με τις πατούσες
Ίσως είναι μία από τις πιο τρυφερές συμπεριφορές που μπορεί να δει ένας γατογονιός. Η γάτα πιέζει εναλλάξ τις μπροστινές πατούσες της πάνω σε μια κουβέρτα, σε ένα μαξιλάρι ή ακόμα και πάνω σου, σαν να ζυμώνει ζύμη.
Η συμπεριφορά αυτή ξεκινά από τις πρώτες ημέρες της ζωής της, όταν τα γατάκια πιέζουν ρυθμικά με τις πατούσες τους την περιοχή γύρω από τις θηλές της μητέρας τους, διευκολύνοντας τη ροή του γάλακτος κατά τον θηλασμό.
Παρότι μεγαλώνοντας δεν υπάρχει πλέον αυτός ο λόγος, πολλές γάτες διατηρούν το ζύμωμα σε όλη τους τη ζωή. Όταν το κάνουν, συνήθως βρίσκονται σε κατάσταση χαλάρωσης, ασφάλειας και ευεξίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να συνοδεύεται από γουργούρισμα ή ακόμα και από μια ονειροπόλα έκφραση, σαν να έχουν επιστρέψει για λίγο στην πιο ασφαλή περίοδο της ζωής τους.
Αν η γάτα σου σε ζυμώνει, πιθανότατα νιώθει αρκετά άνετα ώστε να εκδηλώσει αυτή την τόσο προσωπική συμπεριφορά.
Το γλείψιμο και τα απαλά δαγκωματάκια
Μερικές γάτες γλείφουν τα χέρια, τα μαλλιά ή ακόμα και το πρόσωπο του γατογονιού τους. Άλλες, μετά από λίγα γλειψίματα, μπορεί να δώσουν ένα πολύ απαλό δαγκωματάκι.
Αυτές οι συμπεριφορές προέρχονται από την κοινωνική περιποίηση, γνωστή και ως allogrooming. Στις ομάδες γατών που έχουν καλές σχέσεις μεταξύ τους, το αμοιβαίο γλείψιμο βοηθά στη διατήρηση των κοινωνικών δεσμών. Όταν λοιπόν η γάτα σου σε γλείφει, είναι πιθανό να σε αντιμετωπίζει ως μέλος της κοινωνικής της ομάδας.
Τα απαλά δαγκωματάκια, γνωστά και ως «love bites», μπορεί επίσης να εμφανιστούν σε στιγμές χαλάρωσης ή κατά τη διάρκεια του χαδιού. Δεν έχουν καμία σχέση με ένα επιθετικό δάγκωμα.
Βέβαια, χρειάζεται προσοχή. Αν τα δαγκώματα γίνονται πιο δυνατά ή συνοδεύονται από αυτιά προς τα πίσω, έντονη κίνηση της ουράς ή απότομη τάση να απομακρυνθεί, τότε πιθανότατα η γάτα σου προσπαθεί να σου πει ότι έχει κουραστεί από την επαφή και χρειάζεται να σταματήσεις.
Επιλέγει να βρίσκεται κοντά σου
Πολλοί περιμένουν από μια γάτα να κάθεται συνεχώς στην αγκαλιά τους για να δείξει ότι τους αγαπά. Οι γάτες όμως δεν εκφράζουν όλες την εμπιστοσύνη τους με τον ίδιο τρόπο.
Για κάποιες, το μεγαλύτερο σημάδι δεσμού είναι απλώς να επιλέγουν να βρίσκονται στον ίδιο χώρο μαζί σου. Μπορεί να κοιμούνται στον καναπέ δίπλα σου, να σε ακολουθούν από δωμάτιο σε δωμάτιο ή να ξαπλώνουν λίγα μέτρα μακριά ενώ εργάζεσαι. Δεν ζητούν απαραίτητα συνεχή επαφή. Επιλέγουν όμως να μοιράζονται τον χρόνο και τον χώρο τους μαζί σου.
Αυτή η επιλογή έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί οι γάτες είναι ζώα που δίνουν μεγάλη αξία στον έλεγχο του περιβάλλοντός τους. Όταν αποφασίζουν από μόνες τους να βρίσκονται κοντά σου, συνήθως σημαίνει ότι αισθάνονται ασφάλεια, προβλεψιμότητα και εμπιστοσύνη.
Η γάτα σου σου μιλάει κάθε μέρα
Η γάτα σου επικοινωνεί μαζί σου κάθε μέρα, ακόμη κι όταν δεν βγάζει ούτε έναν ήχο. Ένα βλέμμα, μια κίνηση της ουράς, η στάση των αυτιών της, το ότι τρίβεται πάνω σου ή επιλέγει να κοιμηθεί δίπλα σου δεν είναι τυχαίες συμπεριφορές. Είναι ο τρόπος της να εκφράσει αυτό που νιώθει, αυτό που χρειάζεται ή αυτό που συμβαίνει γύρω της.
Ίσως το σημαντικότερο που πρέπει να θυμόμαστε είναι ότι καμία συμπεριφορά δεν πρέπει να ερμηνεύεται μεμονωμένα. Μια γάτα δεν «μιλάει» μόνο με την ουρά ή μόνο με το νιαούρισμά της. Συνδυάζει συνεχώς τη στάση του σώματος, τις εκφράσεις του προσώπου, τα μάτια, τα αυτιά, τα μουστάκια, τη φωνή και το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται. Όσο περισσότερα από αυτά τα «κομμάτια του παζλ» παρατηρούμε, τόσο πιο εύκολα μπορούμε να καταλάβουμε τι πραγματικά προσπαθεί να μας πει.
Αυτό είναι και το πιο όμορφο στη συμβίωση με μια γάτα. Δεν χρειάζεται να μιλάει τη γλώσσα μας για να επικοινωνήσει μαζί μας. Χρειάζεται μόνο να είμαστε πρόθυμοι να τη παρατηρήσουμε.
Με τον καιρό θα αρχίσεις να αναγνωρίζεις μικρές λεπτομέρειες που παλιότερα περνούσαν απαρατήρητες. Θα καταλαβαίνεις πότε ζητάει λίγη ησυχία, πότε θέλει να παίξετε, πότε αναζητά την παρέα σου και πότε απλώς απολαμβάνει να βρίσκεται κοντά σου.
Κάθε γάτα, βέβαια, έχει τη δική της προσωπικότητα. Άλλες είναι πιο εκδηλωτικές και «ομιλητικές», ενώ άλλες επικοινωνούν με πιο διακριτικούς τρόπους. Όλες όμως έχουν κάτι κοινό: μας μιλούν συνεχώς. Το μόνο που χρειάζεται είναι να μάθουμε να ακούμε τη δική τους γλώσσα.
Πηγές:
- Rodan, I., et al. (2022). AAFP/ISFM Cat Friendly Veterinary Interaction Guidelines. Journal of Feline Medicine and Surgery.
- Ellis, S. L. H., et al. (2013). AAFP and ISFM Feline Environmental Needs Guidelines. Journal of Feline Medicine and Surgery.
- Humphrey, T., Proops, L., Forman, J., Spooner, R., & McComb, K. (2020). The role of cat eye narrowing movements in cat–human communication. Scientific Reports.
- Turner, D. C., & Bateson, P. (Eds.). (2014). The Domestic Cat: The Biology of its Behaviour (3rd ed.). Cambridge University Press.
- Overall, K. L. (2013). Manual of Clinical Behavioral Medicine for Dogs and Cats. Elsevier.
- Landsberg, G., Hunthausen, W., & Ackerman, L. (2013). Behavior Problems of the Dog and Cat (3rd ed.). Elsevier.
