Έρχεται και κάθεται δίπλα σου, τρίβεται στα πόδια σου όταν επιστρέφεις σπίτι, σε ακολουθεί από δωμάτιο σε δωμάτιο και μπορεί ακόμη και να επιλέγει να κοιμάται στην άκρη του κρεβατιού σου. Μόλις όμως απλώσεις το χέρι σου για να τη χαϊδέψεις λίγο περισσότερο, σηκώνεται και φεύγει. Ή συμβαίνει κάτι ακόμη πιο μπερδεμένο, έρχεται μόνη της, φαίνεται να ζητά επαφή, αρχίζεις να τη χαϊδεύεις και λίγα δευτερόλεπτα αργότερα γυρίζει απότομα το κεφάλι, κουνά έντονα την ουρά της ή σου δίνει ένα μικρό δάγκωμα. Είναι εύκολο τότε ένας γατογονιός να αναρωτηθεί αν η γάτα του δεν τον αγαπά αρκετά, αν δεν τον εμπιστεύεται ή γιατί άλλες γάτες φαίνεται να απολαμβάνουν ατελείωτες αγκαλιές ενώ η δική του όχι. Στην πραγματικότητα, όμως, η σχέση μιας γάτας με τον άνθρωπό της δεν μετριέται από το πόση ώρα δέχεται χάδια ούτε από το αν θέλει να κοιμάται στην αγκαλιά του. Οι γάτες διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους ως προς τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουν να έχουν κοινωνική και σωματική επαφή, και πολλές φορές το μεγαλύτερο λάθος που κάνουμε είναι ότι προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε τη συμπεριφορά τους χρησιμοποιώντας αποκλειστικά ανθρώπινα κριτήρια.
Δεν θέλουν όλες οι γάτες αγκαλιές
Υπάρχουν γάτες που μπορούν να περάσουν πολλή ώρα κουλουριασμένες πάνω στον άνθρωπό τους και άλλες που θα προτιμήσουν να βρίσκονται στην άλλη άκρη του καναπέ. Κάποιες ζητούν συχνά χάδια, ενώ άλλες απολαμβάνουν λίγα δευτερόλεπτα επαφής και στη συνέχεια απομακρύνονται. Αυτές οι διαφορές δεν αποτελούν από μόνες τους μέτρο του πόσο ισχυρός είναι ο δεσμός μιας γάτας με τον γατογονιό της. Η έρευνα έχει δείξει ότι η κοινωνική επαφή με τους ανθρώπους μπορεί να έχει ιδιαίτερη αξία για πολλές γάτες, αλλά ταυτόχρονα υπάρχει μεγάλη ατομική διαφοροποίηση στις προτιμήσεις τους. Αυτό σημαίνει ότι μία γάτα μπορεί να αναζητά έντονη σωματική εγγύτητα, ενώ μια άλλη μπορεί να εκφράζει την ανάγκη της για κοινωνική επαφή απλώς επιλέγοντας να βρίσκεται κοντά στον άνθρωπό της. Μπορεί να κάθεται στο ίδιο δωμάτιο, να τον ακολουθεί μέσα στο σπίτι ή να ξαπλώνει λίγα μέτρα μακριά του χωρίς να θέλει απαραίτητα να την αγγίζει. Και οι δύο συμπεριφορές μπορούν να συνυπάρχουν με έναν πολύ ισχυρό δεσμό. Απλώς δεν εκφράζουν όλες οι γάτες την οικειότητα με τον ίδιο τρόπο.
Το ότι πλησίασε δεν σημαίνει πάντα «χάιδεψέ με»
Μία από τις πιο συνηθισμένες παρεξηγήσεις στη σχέση ανθρώπου και γάτας ξεκινά ακριβώς τη στιγμή που εκείνη μας πλησιάζει. Για εμάς είναι σχεδόν αυθόρμητο να απλώσουμε το χέρι. Αφού ήρθε κοντά μας, θεωρούμε ότι θέλει χάδια. Δεν είναι όμως απαραίτητα αυτό που ζητά. Μπορεί να θέλει να μας μυρίσει, να τρίψει το πρόσωπο ή το σώμα της πάνω μας, να καθίσει δίπλα μας ή απλώς να βρίσκεται στον ίδιο χώρο. Η κοινωνική εγγύτητα και η σωματική επαφή δεν είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα.
Μελέτες πάνω στις αλληλεπιδράσεις ανθρώπου και γάτας έχουν δείξει ότι η εμπειρία γίνεται περισσότερο θετική όταν η γάτα έχει μεγαλύτερη επιλογή και έλεγχο στο πώς θα εξελιχθεί η επαφή. Όταν ο άνθρωπος παρατηρεί τη γλώσσα του σώματός της, της επιτρέπει να απομακρυνθεί και περιορίζει το άγγιγμα στις περιοχές που εκείνη φαίνεται να προτιμά, καταγράφονται περισσότερες θετικές κοινωνικές συμπεριφορές και λιγότερα σημάδια έντασης ή σύγκρουσης. Με απλά λόγια, η σχέση συνήθως λειτουργεί καλύτερα όταν δεν αποφασίζουμε εμείς μόνοι μας πόση επαφή «πρέπει» να θέλει η γάτα, αλλά της επιτρέπουμε να συμμετέχει στην απόφαση.
Γιατί ενώ απολαμβάνει τα χάδια ξαφνικά δαγκώνει;
Πολλοί γατογονείς έχουν ζήσει αυτή τη στιγμή. Η γάτα είναι χαλαρή, δέχεται χάδια και ίσως γουργουρίζει, αλλά ξαφνικά γυρίζει προς το χέρι, το αρπάζει ή δίνει ένα γρήγορο απαλό δάγκωμα. Συχνά αυτό περιγράφεται ως επιθετική αντίδραση κατά τη διάρκεια του χαϊδέματος. Δεν υπάρχει μία μοναδική εξήγηση που να ισχύει για κάθε γάτα. Σε ορισμένες περιπτώσεις η παρατεταμένη επαφή μπορεί να γίνει υπερβολική ή δυσάρεστη, ενώ σε άλλες η γάτα απλώς προσπαθεί να σταματήσει μια αλληλεπίδραση που δεν επιθυμεί πλέον. Το σημαντικό είναι ότι αυτό που στον άνθρωπο μοιάζει εντελώς ξαφνικό, αρκετές φορές έχει προηγηθεί από μικρότερα σημάδια που δεν προσέξαμε. Η ουρά μπορεί να αρχίσει να κινείται πιο έντονα, τα αυτιά να στραφούν προς τα πλάγια ή προς τα πίσω, το σώμα να γίνει πιο σφιχτό, το κεφάλι να γυρίσει προς το χέρι ή η γάτα να αλλάξει θέση σαν να προσπαθεί να δημιουργήσει απόσταση. Κάποιες γάτες θα εμφανίσουν αρκετά από αυτά τα σημάδια, άλλες ελάχιστα. Γι’ αυτό έχει μεγαλύτερη αξία να μάθουμε τη γλώσσα της δικής μας γάτας αντί να περιμένουμε έναν συγκεκριμένο κατάλογο συμπεριφορών που θα εμφανίζεται πάντα πριν από ένα δάγκωμα.
Αν συνεχίσουμε την επαφή αφού η γάτα έχει ήδη αρχίσει να δείχνει ότι δεν αισθάνεται άνετα, ίσως χρειαστεί να κάνει το μήνυμά της πιο ξεκάθαρο. Ένα χτύπημα με την πατούσα, ένα δάγκωμα ή η απότομη απομάκρυνση δεν σημαίνουν ότι «άλλαξε γνώμη για εμάς» μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα ούτε ότι η προηγούμενη επαφή ήταν ψεύτικη. Σημαίνουν πολύ συχνά απλώς ότι έφτασε το όριό της. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό να το κατανοήσουμε, επειδή πολλές φορές χαρακτηρίζουμε τέτοιες γάτες «κυκλοθυμικές» ή «απρόβλεπτες», ενώ στην πραγματικότητα εμείς δεν έχουμε ακόμη μάθει να αναγνωρίζουμε τα πιο διακριτικά σημάδια που προηγούνται της έντονης αντίδρασης.
Πού προτιμούν οι γάτες να τις χαϊδεύουμε;
Δεν υπάρχει ένας χάρτης που να ισχύει για όλες τις γάτες, υπάρχουν όμως περιοχές του σώματος στις οποίες η επαφή γίνεται συχνότερα αποδεκτή. Το κεφάλι, τα μάγουλα και η περιοχή γύρω από τη βάση των αυτιών είναι για πολλές γάτες πιο ασφαλή σημεία από τα οποία μπορεί να ξεκινήσει μια ήρεμη αλληλεπίδραση, εφόσον βέβαια η ίδια η γάτα δείχνει ότι τη θέλει. Αντίθετα, η κοιλιά αποτελεί για πολλές γάτες ιδιαίτερα ευαίσθητη περιοχή. Το γεγονός ότι μια γάτα ξαπλώνει ανάσκελα και εκθέτει την κοιλιά της δεν σημαίνει αυτομάτως ότι μας προσκαλεί να τη χαϊδέψουμε εκεί. Μπορεί απλώς να βρίσκεται σε μια άνετη θέση ή να αισθάνεται αρκετά ασφαλής ώστε να εκθέτει ένα ευάλωτο μέρος του σώματός της. Το ίδιο ισχύει και για την περιοχή κοντά στη βάση της ουράς. Κάποιες γάτες δείχνουν να απολαμβάνουν έντονα την επαφή εκεί, ενώ άλλες αντιδρούν αρνητικά ακόμη και σε ένα σύντομο άγγιγμα. Έρευνα που εξέτασε τις αντιδράσεις γατών στο χάιδεμα διαφορετικών περιοχών του σώματος έχει επίσης καταγράψει μεγαλύτερη συχνότητα αρνητικών αντιδράσεων όταν η επαφή γινόταν προς την πίσω περιοχή του σώματος. Το σημαντικό, λοιπόν, δεν είναι να μάθουμε απ’ έξω ποια σημεία «επιτρέπονται», αλλά να παρατηρούμε τι μας δείχνει η συγκεκριμένη γάτα που έχουμε απέναντί μας.
Ένας πολύ απλός τρόπος για να το καταλάβουμε είναι να κάνουμε μικρές παύσεις κατά τη διάρκεια του χαϊδέματος. Αντί να συνεχίζουμε μέχρι η γάτα να φύγει ή να δυσανασχετήσει, μπορούμε μετά από λίγα δευτερόλεπτα να σταματήσουμε και να δούμε τι θα κάνει. Αν φέρει ξανά το κεφάλι προς το χέρι μας, τρίψει το πρόσωπό της πάνω του, σπρώξει το χέρι ή μετακινήσει το σώμα της προς την επαφή, έχουμε μια αρκετά καλή ένδειξη ότι θέλει να συνεχιστεί. Αν παραμείνει ακίνητη, κοιτάξει αλλού, απομακρυνθεί ή αρχίσει να ασχολείται με κάτι διαφορετικό, δεν υπάρχει λόγος να συνεχίσουμε. Αυτές οι μικρές παύσεις δίνουν στη γάτα τη δυνατότητα να συμμετέχει ενεργά στην αλληλεπίδραση. Η διαφορά μπορεί να φαίνεται μικρή, αλλά στην πράξη αλλάζει εντελώς τη λογική του χαϊδέματος: αντί να αγγίζουμε τη γάτα μέχρι να αναγκαστεί να μας ζητήσει να σταματήσουμε, σταματάμε εμείς πρώτοι και της δίνουμε την ευκαιρία να μας δείξει αν θέλει περισσότερο.
Μπορεί να είναι πολύ δεμένη μαζί σου χωρίς να θέλει συνέχεια χάδια
Επειδή οι άνθρωποι χρησιμοποιούμε τη σωματική επαφή για να εκφράσουμε στοργή, είναι φυσικό να αναζητούμε αντίστοιχες συμπεριφορές και από τα ζώα με τα οποία ζούμε. Αυτό όμως μπορεί εύκολα να μας οδηγήσει στο να υποτιμήσουμε άλλους, πιο διακριτικούς τρόπους με τους οποίους μια γάτα επιλέγει την κοινωνική επαφή. Μπορεί να σε ακολουθεί μέσα στο σπίτι, να σε υποδέχεται όταν επιστρέφεις, να πλησιάζει με την ουρά όρθια, να τρίβεται πάνω σου, να κοιμάται στο ίδιο δωμάτιο ή να ξαπλώνει κοντά σου όταν εργάζεσαι. Μπορεί επίσης να χρησιμοποιεί συμπεριφορές όπως το αργό κλείσιμο των ματιών, το γνωστό slow blink. Ερευνητικά δεδομένα έχουν δείξει ότι τέτοιες αλληλεπιδράσεις μπορούν να λειτουργούν ως μορφή θετικής επικοινωνίας μεταξύ ανθρώπου και γάτας.
Αξίζει επίσης να θυμόμαστε ότι ακόμη και η ίδια γάτα δεν είναι υποχρεωτικό να επιθυμεί το ίδιο επίπεδο επαφής σε κάθε στιγμή της ημέρας. Μπορεί το πρωί να αναζητά περισσότερο άγγιγμα και αργότερα να προτιμά να ξεκουραστεί μόνη της. Μπορεί να λατρεύει τα χάδια στο κεφάλι, αλλά να ενοχλείται όταν αγγίζουμε την πλάτη της. Μπορεί να ανέβει στην αγκαλιά μας για δέκα λεπτά και στη συνέχεια να σηκωθεί και να φύγει χωρίς να έχει συμβεί τίποτα αρνητικό. Δεν υπάρχει απαραίτητα ένα κρυφό μήνυμα πίσω από κάθε απομάκρυνση. Μερικές φορές η κοινωνική αλληλεπίδραση απλώς ολοκληρώθηκε και η γάτα αποφάσισε να κάνει κάτι άλλο.
Γιατί η δική μου γάτα είναι τόσο διαφορετική;
Γιατί κάθε γάτα είναι ένα ξεχωριστό άτομο και η συμπεριφορά της διαμορφώνεται από πολλούς παράγοντες. Η ιδιοσυγκρασία, οι πρώιμες εμπειρίες, η κοινωνικοποίηση, οι προηγούμενες επαφές με ανθρώπους, το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε και ζει, η ηλικία και οι εμπειρίες που έχει αποκτήσει μπορούν να επηρεάσουν το πόση σωματική επαφή επιθυμεί και πώς αντιδρά σε αυτή. Μια γάτα που είχε συχνές, ήρεμες και θετικές εμπειρίες με ανθρώπους κατά τα πρώτα στάδια της ζωής της μπορεί να συμπεριφέρεται διαφορετικά από μια γάτα που είχε περιορισμένη ή αρνητική επαφή. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι μπορούμε να προβλέψουμε τη συμπεριφορά κάθε γάτας αποκλειστικά από το παρελθόν της ούτε ότι μια γάτα που δεν αναζητά αγκαλιές έχει απαραίτητα κάποιο ιστορικό κακοποίησης ή φόβου. Συχνά απλώς αυτή είναι η προσωπική της προτίμηση.
Για τον ίδιο λόγο, οι συγκρίσεις με άλλες γάτες σπάνια βοηθούν. Το ότι η γάτα ενός φίλου κοιμάται κάθε βράδυ πάνω στο κεφάλι του ή κάθεται με τις ώρες στην αγκαλιά του δεν σημαίνει ότι η δική μας σχέση είναι λιγότερο στενή επειδή η γάτα μας προτιμά να κοιμάται δίπλα στα πόδια μας. Αντί να προσπαθούμε να φέρουμε τη συμπεριφορά της πιο κοντά σε αυτό που θεωρούμε «ιδανική γάτα», έχει περισσότερο νόημα να καταλάβουμε τι θεωρεί άνετη και θετική αλληλεπίδραση η ίδια.
Όταν η συμπεριφορά αλλάζει ξαφνικά, όμως, χρειάζεται προσοχή
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε μια γάτα που ποτέ δεν απολάμβανε ιδιαίτερα τα χάδια και σε μια γάτα που μέχρι πρόσφατα τα αναζητούσε αλλά ξαφνικά αρχίζει να αποφεύγει το άγγιγμα. Μια αιφνίδια αλλαγή στη συμπεριφορά δεν πρέπει να αποδίδεται αυτομάτως στον χαρακτήρα ή στην ηλικία. Ο πόνος και άλλες μορφές σωματικής ενόχλησης μπορούν να αλλάξουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο μια γάτα αντιδρά στον χειρισμό. Μια γάτα που πονά μπορεί να γίνει περισσότερο ευερέθιστη, να αποφεύγει την επαφή ή να αντιδρά όταν αγγίζουμε συγκεκριμένο σημείο του σώματός της. Οστεοαρθρίτιδα, πονόδοντος και διάφορες άλλες παθήσεις μπορούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά ακόμη και πριν εμφανιστούν συμπτώματα που ένας γατογονιός θα αναγνώριζε εύκολα ως πρόβλημα υγείας.
Αν λοιπόν η γάτα αρχίσει ξαφνικά να αποφεύγει χάδια που μέχρι τότε απολάμβανε, αντιδρά έντονα στην επαφή σε συγκεκριμένη περιοχή, κρύβεται περισσότερο, αλλάζει τον τρόπο που κινείται, δυσκολεύεται να πηδήξει ή γενικότερα παρουσιάζει αισθητή αλλαγή στη συμπεριφορά της, είναι σωστό να αξιολογηθεί από κτηνίατρο. Η συμπεριφορά δεν είναι κάτι αποκομμένο από τη σωματική υγεία. Αντίθετα, αρκετές φορές αποτελεί έναν από τους πρώτους τρόπους με τους οποίους μια γάτα δείχνει ότι κάτι έχει αλλάξει.
Δεν χρειάζεται να την κάνουμε πιο «αγκαλίτσα»
Αν η γάτα μας δεν είναι ιδιαίτερα φιλική με τις αγκαλιές, ο στόχος δεν πρέπει να είναι να τη μάθουμε να ανέχεται περισσότερη σωματική επαφή μόνο και μόνο επειδή αυτό θα ευχαριστούσε εμάς. Το να την κρατάμε ενώ προσπαθεί να φύγει, να την παίρνουμε συνεχώς αγκαλιά ή να επιμένουμε στα χάδια όταν ήδη έχει δείξει ότι θέλει να σταματήσουν δεν δημιουργεί βαθύτερο δεσμό. Μπορεί να οδηγήσει ακριβώς στο αντίθετο αποτέλεσμα, αφού η γάτα αρχίζει να μαθαίνει ότι όταν πλησιάζει τον άνθρωπο δεν έχει πάντα τη δυνατότητα να ελέγξει πότε θα τελειώσει η επαφή. Η προβλεψιμότητα και η δυνατότητα επιλογής αποτελούν πολύ καλύτερη βάση για μια σχέση εμπιστοσύνης. Μπορούμε να προσφέρουμε το χέρι μας και να περιμένουμε, να αφήσουμε τη γάτα να πλησιάσει, να παρατηρήσουμε πού προτιμά να αγγίζεται και να σταματάμε πριν χρειαστεί εκείνη να κάνει το μήνυμά της εντονότερο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μια γάτα που σήμερα αποφεύγει τις αγκαλιές δεν θα αλλάξει ποτέ. Οι σχέσεις εξελίσσονται και μια γάτα μπορεί με τον χρόνο να γίνει περισσότερο άνετη με την επαφή καθώς αποκτά θετικές εμπειρίες και μεγαλύτερη εμπιστοσύνη. Η διαφορά βρίσκεται στο ότι αυτή η εξέλιξη δεν χρειάζεται να επιβληθεί. Μπορούμε να δημιουργήσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες η γάτα αισθάνεται ασφαλής να πλησιάσει περισσότερο, χωρίς να ορίζουμε εμείς πόσο γρήγορα ή μέχρι ποιο σημείο πρέπει να φτάσει.
Ίσως τελικά η ερώτηση να μην είναι «με αγαπάει;»
Πολλές φορές ψάχνουμε τις αποδείξεις του δεσμού μας στα πιο προφανή σημεία, στην αγκαλιά, στα πολλά χάδια, στο αν κοιμάται πάνω μας ή στο πόσο συχνά ζητά να την αγγίζουμε. Η γάτα όμως μπορεί να μας δίνει πολύ διαφορετικές απαντήσεις. Μπορεί να επιλέγει να βρίσκεται μαζί μας όταν θα μπορούσε να βρίσκεται οπουδήποτε αλλού, να μας ακολουθεί σε ένα άλλο δωμάτιο και να ξαπλώνει λίγα μέτρα πιο πέρα, να τρίβεται στο πόδι μας καθώς περνά ή να κοιμάται ήρεμα όταν είμαστε κοντά. Μπορεί να έρθει να μας βρει, να δεχτεί δύο λεπτά χάδια και στη συνέχεια να απομακρυνθεί. Το γεγονός ότι έφυγε δεν ακυρώνει την επιλογή της να έρθει.
Ίσως λοιπόν η ουσία της σχέσης μας με μια γάτα να μην βρίσκεται στο πόσο συχνά μπορούμε να την αγγίζουμε, αλλά στο πόσο καλά έχουμε μάθει να καταλαβαίνουμε πότε επιθυμεί αυτή την επαφή. Ο δεσμός δεν γίνεται ισχυρότερος επειδή η γάτα ανέχεται περισσότερα χάδια. Γίνεται ουσιαστικότερος όταν αισθάνεται ότι μπορεί να πλησιάσει, να απομακρυνθεί και να επικοινωνήσει τα όριά της χωρίς να χρειάζεται να παλέψει για να γίνουν σεβαστά. Και μερικές φορές ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα που μπορούμε να μάθουμε ως γατογονείς είναι η διαφορά ανάμεσα στο «θέλει να τη χαϊδέψω» και στο πολύ πιο διακριτικό «θέλει απλώς να είμαι εδώ».
Πηγές:
- Haywood C, Ripari L, Puzzo J, Foreman-Worsley R, Finka LR. Providing Humans With Practical, Best Practice Handling Guidelines During Human-Cat Interactions Increases Cats’ Affiliative Behaviour and Reduces Aggression and Signs of Conflict.Frontiers in Veterinary Science.
- Vitale Shreve KR, Mehrkam LR, Udell MAR. Social interaction, food, scent or toys? A formal assessment of domestic pet and shelter cat (Felis silvestris catus) preferences. Behavioural Processes.
- Ellis SLH, Thompson H, Guijarro C, Zulch HE. The influence of body region, handler familiarity and order of region handled on the domestic cat’s response to being stroked. Applied Animal Behaviour Science.
- Humphrey T, Proops L, Forman J, Spooner R, McComb K. The role of cat eye narrowing movements in cat–human communication. Scientific Reports.
- Cornell Feline Health Center. Feline Behavior Problems: Aggression. Cornell University College of Veterinary Medicine.
